ABD, Fransa ve Almanya'nın da aralarında bulunduğu 10 ülkenin büyükelçileri, Türkiye’de yargı süreci devam eden Osman Kavala davasına yönelik bir bildiri yayınladı. Bildiri üzerine çıkan kriz, diplomatik yollarla kısa sürede çözüldü.
❝Diplomasi çözüldü, siyasi sorun devam ediyor❞
• 10 ülke büyükelçisinin Türkiye'ye yargı müdahalesi nasıl karşılandı? • Türkiye dış müdahalenin kabul edilmeyeceğini bildirdi • İç ve dış kamuoyundan tepkiler nasıl?Uzmanlar AA Analiz’e değerlendirdi https://t.co/TkVtDGurod pic.twitter.com/wCPNxY7itY
— AA Görüş (@AAGorus) 26 Ekim 2021
Büyükelçiler, 18 Ekim'de yayınladıkları bildiride, Türkiye’de yargı süreci devam eden Osman Kavala’nın serbest bırakılmasını istemişlerdi.
Alman Süddeutsche Zeitung gazetesinde yer alan bir ifadeye göre 10 diplomatın ortaklaşa yaptığı açıklama "alışıldık değil." Nitekim Türkiye de en üst düzeyde diplomatik temayülleri hiçe sayan bu alışılmadık çıkışa, diplomatik bir adımla, hukuki çizgide ancak siyasi mesajı açık bir tepki verdi: Türkiye, ilgili ülkelerin büyükelçileri üzerinden içişlerine müdahaleyi kabul etmeyeceğini güçlü şekilde vurguladı.
"İstenmeyen adam" tepkisi
İç ve dış kamuoyundan farklı tepkiler
Bu hamleyle seçimden evvel Türkiye'yi yalnızlaştıran bir görüntünün verilmesinin hedeflendiğini düşünenlere göre uzun süredir kendi çıkarlarını önceleyen bir dış siyaset izleyen Türkiye’nin ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın buna sessiz kalmayacağı biliniyordu.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, büyükelçilerin Türk yargısına talimat veremeyecekleri yönündeki uyarısı ve istenmeyen adam ilan edileceklerini açıklamasından sonra yeni bir süreç başladı. Türkiye'ye dair eski alışkanlıklardan vazgeçilmesi gerektiği, eşit, göz hizasında bir ilişkinin sürdürülmesi gerektiğinin altı çizilmiş oldu.
Türkiye’nin büyükelçilere diplomatik sorumluluk ve sınırlarını göstermesinden ve hukuka uymaları çağrısından sonra elçiler de ülkeler de diplomatik ilişkileri düzenleyen Viyana Sözleşmesi'nin 41. maddesine atıf yaparak hukuka bağlı kalacaklarını teyit ettiler.
Diplomatik sorun çözüldü, siyasi sorun devam ediyor
Hukuk ve diplomasi ihlaline; Türk yargısına dışarıdan müdahalenin kabul edilemeyeceği ve Anayasa’nın, yargının bağımsızlığını teminat altına alan maddesine atıf verilerek hukuka ve diplomatik sınırlara işaret eden bir açıklamayla karşılık verildi. Nitekim elçiler de son kertede hukuka ve diplomatik teamüllere bağlı olduklarını açıklayarak "Türkiye’nin içişlerine müdahale" etmeyeceklerini belirttiler.
Öte yandan başta ABD olmak üzere bildiri sahibi ülkelerin gerek kendi kamuoyları gerekse Türkiye içindeki taraflarına "geri adım atıldı" izlenimini vermemek için konuyu muğlak açıklamalara boğdukları görülüyor. ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ned Price, büyükelçilerin 41. maddeye bağlılık açıklamalarını ilk bildirinin bir teyidi olarak yaptıklarını iddia eden bir açıklama yaptı. Ancak Viyana Sözleşmesi’nin 41. maddesinin diplomatik misyonların sınırlarına dikkat çektiği ve ev sahibi ülkenin içişlerine müdahale etmemeyi taahhüt ettiği düşünüldüğünde, bunun sadece siyasi ve tutarsız bir yorum olduğu görülüyor.
Siyasi olarak taraflarca farklı yorumlansa da büyükelçilerin neden olduğu diplomatik kriz, Türkiye’nin tepkisi üzerine yine onların yaptığı bir açıklamayla sona erdi. Fakat bu durumu doğuran siyasi sorunlara bakıldığında, Türkiye’nin ulusal egemenliğini ve kendi çıkarlarını önceleyen dış siyasetinin kabul edilmemesi başta olmak üzere, siyasi sorunların devam ettiği görülüyor.
***
Prof. Dr. Nurşin Ateşoğlu Güney, Nişantaşı Üniversitesi:
"Diplomatik misyonların ulusal yargı süreçlerine müdahale olarak görülebilecek bu hareketleri muhtemel siyasi saiklidir ve uluslararası hukuka aykırıdır. Bugün 10 Büyükelçilikten diplomatik misyonların ev-sahibi ülkeye karşı sorumluluklarını tanımlayan 41. maddeye bağlılıklarını teyit etmeleri, yaptıkları önceki açıklamanın uluslararası hukuk açısından kusurlu olduğunu bildiklerini ve bunun sonucunda ortaya çıkabilecek Türkiye’nin haklı tepkisinden çekindiklerini göstermektedir. İşin siyasi ve psikolojik yönü değerlendirildiğinde Türkiye’yi yıpratarak ehlileştirme politikasının Batılı aktörleri kendi değerlerini ve normlarını çiğnemeye götürdüğü görülmektedir. Ayrıca söz konusu politikada başarılı da olunmamış aksine Türkiye’nin kaybedilmesinin göze alınamadığı görülmüştür. Kısaca bu siyasi krizde Türkiye’nin caydırıcı gücü işlemiş ve egemenliği korunmuştur."
Prof. Dr. Burhanettin Duran, SETA Genel Koordinatörü:
2023 seçimlerine giderken Erdoğan’ın bu restinin önleyici bir diplomatik hamle olduğu görüşündeyim. Gri liste, Halkbank davası ve 10 büyükelçinin ortak açıklaması birlikte okunduğunda Türkiye’yi baskılamak isteyen bazı çevrelerin harekete geçtiği algısı güçlenmektedir. Erdoğan bu net tepkisiyle önümüzdeki iki yılda benzer şekilde 'insan hakları ve demokrasi' söylemiyle Türk iç siyasetine müdahil olacak adımların atılmasını engelleyen bir yerde konumlanmıştır.
Bu tür adımları iç kamuoyunda mahkûm edecek bir siyasi gündem oluşturmuştur. Ülkemizin yeniden 2013 dönemi gibi bir türbülansa sürüklenemeyeceğine dair güçlü bir mesaj vermiştir. Seçimlerdeki demokratik rekabeti örseleyecek dış müdahalelerin iktidar ve muhalefet tarafından ortaklaşa reddedilmesi gerekmektedir. Türk siyaseti kendi demokratik dinamikleri ile belirlenir. Batı ittifakı içerisindeki yerine önem veren Türkiye, egemenliği konusunda hassas bir ülkedir, diğer demokrasiler gibi dış müdahalelere kapalıdır."
Prof. Dr. Mehmet Akif Kireçci, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi:
Dr. Adam McConnel, Sabancı Üniversitesi:
Büyükelçilerin açıklaması diplomatik protokolleri açıkça ihlal ediyordu ve herkese bir kez daha Viyana Sözleşmesi’nin Diplomatik İlişkiler hakkındaki maddesi hatırlatıldı. Ancak bu sözleşme, ABD ve diğer Batılı devletleri geçmişte benzer şekilde davranmaktan alıkoymamıştı. Ve maalesef öyle zannediyorum ki gelecekte de benzer şeyler olacak.
Son yıllarda ABD dış politikasında sıklıkla görüldüğü gibi bu aslında 'dediğimi yap, yaptığımı yapma' politikası. Bu tür tutumlar mevcut uluslararası düzenin neden bu kadar çok türbülans yaşadığının bir nedeni: Leviathan’ın kendisi kurallara uymuyorsa, neden diğerleri uysun ki?"
Prof. Dr. Ferhat Pirinçci, Uludağ Üniversitesi:
Durumun ciddiyeti ve istenmeyen kişi ilanının ortaya çıkaracağı sonuçlar dikkate alındığında, söz konusu 10 devlet bir fayda-maliyet hesabı yaptı ve geri adım atmanın daha az maliyetli olduğuna karar verdi.
Türkiye’nin bu müdahale karşısında gösterdiği tavır, Türk diplomasi tarihi ve dünya diplomasi tarihi açısından önemli bir olay olarak kayda geçti. Bu bağlamda Türkiye’nin diplomatik kararlılığı ve caydırıcılığının bir kez daha teyit edildiği söylenebilir."
Prof. Dr. Mehmet Akif Okur, Yıldız Teknik Üniversitesi:
Öyle anlaşılıyor ki, büyükelçileriyle toplu müdahaleyi deneyen başkentler, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın 'persona non grata' kararını ilan ederek verdiği 'bıçak kemiğe dayandı' mesajının bir blöf olmadığı kanaatine vardılar. Batı'yla ilişkilerindeki krizler zincirinden ve çözümsüz gerilimlerden bunalan Ankara'yı kopuş yönünde nihai bir stratejik karara yöneltebilecek süreci tetiklemeyi çıkarlarına uygun bulmadılar. Ekonomik ve jeopolitik sıkıntıların Türkiye'nin egemenlik hassasiyetlerini gevşeteceği varsayımına dayalı direnç testi, umdukları sonucu vermedi.
Özellikle geri çekilen taraf, krizde stratejisinden çok attığı taktik adımın başarısız olduğunu düşünüyorsa kapsamlı bir yumuşamanın değil, sıradaki hamlenin planlarını tasarlamaya koyulacaktır. Önümüzdeki günler, ABD/Batı'nın kriz sonrasındaki tercih ve yönelimlerinin netleşmesi bakımından önemli olacak. Hakim beklenti, Türkiye'nin başka bağlamlarda yeni hamlelerle yüz yüze gelebileceği yönünde."
Prof. Dr. Ramazan Erdağ, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi:
Dr. Valeria Giannotta, CeSPI Observatory on Turkey:
Birçoğu NATO, G7, Avrupa Birliği üyesi olan bu ülkelerle olan ikili ilişkiler bazında hem de bu ülkelerin ikili ticaret, yatırım ve ekonomi alanlarında önemli aktörler olmaları bakımından bu krizin tırmanması iyi olmayacaktı. Öte yandan Türkiye de güvenilirliğini kaybeden liberal bir ortak olarak uluslararası arenada daha da izole edilmenin bedelini ödeyecekti. Nihayetinde diplomasi galip geldi ve daha fazla gerilimden kaçınmalarının Türkiye’nin ne kadar önemli bir muhatap olduğunu gösterdiğine inanıyorum."
Doç. Dr. Faik Tanrıkulu, Medipol Üniversitesi:
[AA, 27 Ekim 2021].
