Uygulamadan Müzakereye: COP31 Çerçeve Karar Taslağında Eylem Gündemi

Uygulamadan Müzakereye: COP31 Çerçeve Karar Taslağında Eylem Gündemi

Eylem Gündemi'nin elektrifikasyon ve bina hedefleri müzakere metnine girmiş, Antalya'dan Addis Ababa'ya yol haritası ise COP31 gündeminin COP32'ye taşınması için bir kanal öngörmektedir.
Paylaş:

Antalya’da devam eden COP31’in ikinci haftası, zirvenin ana siyasi çıktısı olması beklenen çerçeve karar (cover decision) taslağıyla başladı. Başkanlık danışmaları kapsamında hazırlanan 16 Kasım tarihli taslak 18 sayfa ve 144 paragraftan oluşmaktadır ve düzenlenmemiş bir sürüm olarak paylaşılmıştır. Çerçeve karar, ayrı gündem maddelerinde alınan kararların ötesinde zirvenin genel siyasi mesajını ortaya koyan metindir. Bu nedenle taslak, konferansın kapanışına kadar değişecek olsa da Antalya’dan nasıl bir mesaj çıkacağına dair ilk somut ipucunu vermektedir.

COP31 öncesinde New York’ta açıklanan girişimleri değerlendiren 29 Eylül tarihli Odak yazısında, bu girişimlerin Antalya’da kalıcı sonuçlara dönüşmesinde üç etkenin belirleyici olacağı ileri sürülmüştü. Bunlardan biri Eylem Gündemi ile müzakere süreci arasındaki bağlantıydı. Türkiye’nin başkanlığı yürüttüğü, Avustralya’nın ise resmi müzakerelere başkanlık ettiği bu yapıda Eylem Gündemi, tarafların uzlaşısını gerektirmeden uygulamaya katılmak isteyen ülke ve kurumları bir araya getirmektedir. Eylem Gündemi’nin sonuçlarının müzakere kararlarına da yansıması ise COP31’in etkisini artıracaktır. Bir diğer etken, Antalya’da başlatılan girişimlerin COP32 döneminde de sürdürülebilmesiydi. Bu yazı çerçeve karar taslağını bu iki soru üzerinden değerlendirmekte ve son metne giden süreçte öne çıkacak başlıkları tartışmaktadır.

Taslakta Eylem Gündemi’nin İzleri

Taslağa giren ilk unsur, COP31 Başkanlığının öne çıkardığı elektrifikasyon hedefidir. Taslak, taraflara elektriğin nihai enerji tüketimindeki payını 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmaya yönelik küresel çabalara katkı verme çağrısında bulunmaktadır. Metin bu hedefi, 2030’a kadar küresel yenilenebilir enerji kapasitesinin üç katına ve enerji verimliliğindeki yıllık iyileşme hızının iki katına çıkarılması çabalarıyla birlikte anmaktadır. Böylece uzlaşı gerektirmeyen bir süreçte ortaya konan bir hedef, müzakere metninde yer bulmuştur. Taslak, bu küresel çabaların ulusal olarak belirlenen biçimde yürütüleceğini ve tek tek taraflar için belirli hedef ya da yükümlülük oluşturmadığını da kaydetmektedir. Bu esneklik, farklı ulusal koşullara sahip ülkelerin hedefe katılımını kolaylaştırabilir.

Taslağa giren ikinci unsur binalardır. Taslak, COP31 Başkanlığının BM Çevre Programı bünyesindeki Binalar ve İnşaat için Küresel İttifak sekreteryasının desteğiyle geliştirdiği Antalya Enerji Verimli Binalar Mutabakatı’nı memnuniyetle karşılamaktadır. Mutabakat, küresel bina stokunun işletme enerji yoğunluğunu 2035’e kadar 2020 düzeyine göre en az yüzde 25 azaltmayı hedeflemektedir. Bu hedef, Türkiye’nin deprem sonrası yeniden yapılanma sürecinde enerji verimliliğini gözeten büyük ölçekli konut üretimi deneyimiyle de ilişkilendirilebilir. Taslak ayrıca başkanlığın BM Kalkınma Programı (UNDP) ile birlikte yürüttüğü İklim Uygulama Köprüsü (BRIDGE) girişimini memnuniyetle karşılamaktadır. Girişimin son metinde bir takip ya da raporlama adımıyla desteklenmesi, Eylül yazısında vurgulanan süreklilik ve ölçülebilirlik açısından yararlı olacaktır.

Eylem Gündemi’nin atık ve döngüsel ekonomi alanlarındaki 2035 hedefleri ise taslakta sayısal olarak yer almamaktadır. Metin bu alanları kaynak verimliliği, sürdürülebilir tüketim ve üretim ile atık azaltımıyla birlikte iklim eyleminin önemli unsurları olarak genel bir dille kabul etmektedir. Eylem Gündemi ise tarafların uzlaşısını gerektirmeden işleyen bir süreçtir. Dolayısıyla gündemin öncelikli on temasından biri olan Sıfır Atık başta olmak üzere girişimlerin uygulanması, çerçeve kararda yer alıp almamalarına doğrudan bağlı değildir. Çerçeve karar bu girişimlere ek bir siyasi görünürlük kazandırmakla birlikte, Antalya’nın atık alanındaki katkısı esas olarak Eylem Gündemi üzerinden ilerleyebilecektir.

Süreklilik sorusuna somut bir yanıt ise Antalya’dan Addis Ababa’ya Uyum ve Dayanıklılık Finansmanı Yol Haritası’dır. COP31 ve COP32 başkanlıklarının rehberliğinde ve taraflarla istişare içinde başlatılacak yol haritası, yenilikçi kaynaklar dahil olmak üzere uyum ile kayıp ve zarar için öngörülebilir ve ölçeği büyütülmüş kamu finansmanı kaynaklarını ve bunlara erişim mekanizmalarını belirlemeyi amaçlamaktadır. Başkanlıkların hazırlayacağı rapor 2027’de COP32’de ele alınacaktır. COP32’nin ev sahibi Etiyopya’nın aynı zamanda BRIDGE’in pilot ülkelerinden biri olması, Antalya’da başlayan gündemin bir sonraki başkanlığa aktarılması için somut bir kanal sunmaktadır.

Belirginleşen Kuzey-Güney Ayrışması

Taslağın ikinci katmanı, gelişmiş ülkelerin sorumluluğuna ilişkin güçlü ifadeler içermektedir. Metin, gelişmiş ülkelerin iklim değişikliğindeki tarihsel sorumluluğunu kabul etmekte ve bu ülkelerin 2020 öncesi dönemde azaltım iddiasında ve uygulamada bıraktığı açıkları derin endişeyle not etmektedir. Bu açıklardan çıkarılan deneyim ve derslerin ele alınması için 2027’den itibaren her konferansla birlikte üst düzey bir bakanlar yuvarlak masası toplanması öngörülmektedir. Taslak ayrıca gelişmiş ülkelerin öncülük etmesi gerektiğini ve 2030’da net sıfır, 2040’ta net negatif emisyon çağrısını kaydetmektedir.

Fosil yakıtlar bölümünde ise farklı tarafların görüşleri yan yana yer almaktadır. Taslak bir paragrafta Birinci Küresel Durum Değerlendirmesi kararının 28. paragrafını teyit ederek enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli bir geçişi yinelerken hemen ardından gelen paragrafta fosil yakıtların aşamalı olarak bırakılması için hızlandırılmış eylem çağrısında bulunmaktadır. Aynı metin, karbon yakalama, kullanma ve depolamanın 2035’e kadar en az 500 milyon ton CO2 düzeyine ulaştırılmasına yönelik küresel çabalara katkı çağrısında da bulunmaktadır. Uyum finansmanında ise üç katına çıkarma hedefinin en az 120 milyar dolara ulaşması gerektiği belirtilmekte ve bu hedefin taban değerinin Oxfam’ın yöntemiyle belirlenmesi istenmektedir.

Ticaret başlığı da benzer bir ayrışma taşımaktadır. Taslak, sınır ötesi etkileri olan tek taraflı iklimle bağlantılı ticareti kısıtlayıcı ve düzenleyici önlemlerin yaygınlaşmasından ciddi endişe duymakta ve bu önlemlerin azaltımın ekonomik yükünü başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere diğer taraflara aktardığını belirtmektedir. Taslak bu alanda ortak yol gösterici ilkeler geliştirilmesine yönelik tartışmaların ilerletilmesini öngörmekte ve gelişmiş ülkelerden bu önlemleri 2027 sonuna kadar aşamalı olarak kaldırmalarını istemektedir. Metin herhangi bir önlemi adıyla anmamaktadır. Türkiye, Sözleşme’nin Ek-I listesinde yer almakla birlikte ekonomik gelişimi bu listedeki ülkelerden farklı bir seyir izlemiştir. Hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerin kaygılarını yakından tanıyan Türkiye, ticaret gibi başlıklarda iki taraf arasında ortak bir zemin aranmasına katkı sağlayabilecek konumdadır.

Bu tablo değerlendirilirken COP31’in iki başkanlıklı yapısını da hesaba katmak gerekir. Resmi müzakereleri Avustralya yürütmekte ve taslak, başkanlık liderliğinde tarafların yönlendirmesiyle hazırlanmaktadır. Dolayısıyla metindeki her ifadeyi tek bir başkanlığın tercihi olarak okumak doğru olmayacaktır. Bununla birlikte elektrifikasyon ve bina hedeflerinin müzakere metnine girmesi, Eylem Gündemi ile müzakereler arasında bir bağlantının kurulduğu şeklinde değerlendirilebilir.

Sonuç

Taslak, Eylül’de sorulan iki soruya olumlu yönde ilk yanıtları vermektedir. Eylem Gündemi’nin elektrifikasyon ve bina hedefleri müzakere metnine girmiş, Antalya’dan Addis Ababa’ya yol haritası ise COP31 gündeminin COP32’ye taşınması için bir kanal öngörmektedir. Fakat bu kazanımlar henüz düzenlenmemiş ve 144 paragraflık bir taslakta yer almaktadır. Doğal olarak son metne giden süreçte taslağın kısalması olağan bir beklentidir.

Son metinde üç noktanın izlenmesi gerekmektedir. İlki elektrifikasyon ve bina hedeflerine ilişkin dilin korunup korunmayacağıdır. Bu hedeflerin son metinde kalması, Eylem Gündemi ile müzakereler arasındaki bağlantının kalıcı hale gelmesi anlamına gelecektir. İkincisi Antalya’dan Addis Ababa’ya yol haritasının akıbetidir. Yol haritası, COP31’in gündemini COP32’ye taşıyacak en somut araçlardan biridir. Üçüncüsü finansman ve ticaret paragraflarının nasıl dengeleneceğidir. Bu paragraflarda gelişmekte olan ülkelerin taleplerinin tamamen ayıklanması da gelişmiş ülkelerin itirazlarının görmezden gelinmesi de uzlaşıyı zorlaştırabilir.

Türkiye açısından iki adım yerinde olacaktır. Birincisi, Eylem Gündemi hedeflerinin son metinde memnuniyetle karşılanmasıdır. Bu adım, başkanlığın öne çıkardığı alanların Antalya’nın kayıtlı mirasına dönüşmesine katkı sağlayacaktır. İkincisi, Antalya’dan Addis Ababa’ya yol haritasının Etiyopya ile birlikte belirlenecek bir çalışma takvimine bağlanmasıdır. Böylece Antalya’da başlayan uygulama gündemi bir yıllık başkanlık döneminin ötesine taşınabilecektir.

Paylaş:
İLGİLİ YAYINLAR