Dünya son yıllarda çok katmanlı krizler, jeopolitik kırılmalar ve küresel krizlerin şekillendirdiği bir belirsizlik çağından geçiyor. Bu dönem yalnızca bilinen risklerin değil aynı zamanda “bilinmeyen bilinmeyenler”in (unknown unknowns) de giderek arttığı bir süreci temsil ediyor. Diğer bir ifadeyle devletlerin ve uluslararası örgütlerin artık yalnızca öngörebildikleri tehditlerle değil varlığından dahi haberdar olmadıkları yapısal kırılmalarla da yüzleştiği bir çağ söz konusu.
Günümüzde Batı merkezli küresel mimariye karşı alternatif söylemler ve modeller geliştiren aktörlerin yalnızca kurumsal karşıtlık değil aynı zamanda yeni normatif çerçeveler üretme kapasitesine de sahip olmaları beklenmektedir. Bu bağlamda BRICS+ (Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin, Güney Afrika Cumhuriyeti, Mısır, Etiyopya, Endonezya, İran ve Birleşik Arap Emirlikleri) yalnızca ekonomik kapasitesiyle değil aynı zamanda Batı dışında kalan aktörler için alternatif çok kutuplu bir düzen arayışının taşıyıcısı olarak öne çıkmaktadır. Genişleyen üyelik yapısıyla birlikte BRICS+ gelişmekte olan ülkelerin temsil gücünü artırma iddiasını ortaya koymakta ve aynı zamanda küresel belirsizlikler karşısında yeni bir jeopolitik ve normatif merkez inşa etme arayışını yansıtmaktadır.
6-7 Temmuz’da Rio de Janeiro’da düzenlenen 17. BRICS Liderler Zirvesi bağlamında hazırlanan bu çalışma, BRICS+ üyelerinin küresel ve bölgesel krizlerdeki konumunu, normatif iddialar ile jeopolitik gerçeklikler arasındaki gerilim üzerinden değerlendiriliyor. Gazze, Sudan, Mısır-Etiyopya, İsrail-İran, Hindistan-Pakistan ve Rusya-Ukrayna krizleri ile ABD ile Çin’in küresel ekonomik rekabeti, BRICS+’ın sahadaki stratejik etkisini ortaya koymaktadır. Ayrıca yapay zeka ve dijital altyapı alanlarında geliştirilen iş birlikleri, BRICS+’ın çok boyutlu bir yönetişim alternatifi olarak yükseldiğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede uzmanlar, BRICS+’ın hem yeni düzenin taşıyıcısı hem de meydan okuyucusu olarak nasıl şekillendiğini tüm boyutuyla analiz ediyor.
Hazırlayan
Uzmanlar
2025 BRICS Zirvesi’nde yapay zeka ve dijital yönetişim alanında öne çıkan dijital özerklik vurgusu, Küresel Güney’in teknoloji alanındaki marjinalleşmesini engelleme çabasında ne derece etkili olabilir?
6-7 Temmuz 2025 arasında Brezilya’nın ev sahipliğinde düzenlenen 17. BRICS Liderler Zirvesi’nin ardından yayımlanan ortak bildirge, küresel ölçekte derinleşen dijital asimetriye dikkat çekmekte ve özellikle çığır açan teknolojiler alanında –bilhassa yapay zeka konusunda– kapsayıcı bir iş birliği çağrısı yapmaktadır. Bildirgede yapay zeka, kalkınma açısından kritik bir dönüm noktası olarak tanımlanmakta; küresel yapay zeka yönetişiminin “potansiyel riskleri azaltması” ve tüm ülkelerin özellikle de Küresel Güney’in ihtiyaçlarını gözetmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu vurgu Batı merkezli normlara alternatif bir yapay zeka yönetişimi oluşturma arzusunun altını çizerken gelişmekte olan ülkelerin hızlanan teknoloji yarışında marjinalleşmesini önleme ihtiyacını da güçlü bir şekilde ifade etmektedir.
Deklarasyonda ayrıca yapay zekanın “ulusal düzenleyici çerçevelere ve Birleşmiş Milletler Şartı’na uygun biçimde ve devlet egemenliğine saygı çerçevesinde” geliştirilmesi gerektiğinin altı çizilmektedir. Bu yaklaşım BRICS’in uluslararası normlarla doğrudan çatışmaksızın kendi dijital özerklik (digital autonomy) vizyonunu hayata geçirme iradesini yansıtmaktadır.
Öte yandan bildirgede veri yönetişimi boyutunda da benzer bir eğilim dikkat çekmektedir. Metin, “ulusal veri egemenliğine saygı” ve “güvenli, karşılıklı mutabakata dayalı sınır ötesi veri akışları” ilkelerini içeren küresel bir çerçeve önererek gelişmekte olan ülkelerin çıkarlarını merkeze alan bir dijital özerklik arayışını pekiştirmektedir. Ayrıca “dayanıklı, güvenli, kapsayıcı ve birlikte çalışabilir dijital kamu altyapısı”nın geniş ölçekli hizmet sunumu ve sosyal katma değer üretimi bakımından taşıdığı stratejik öneme dikkat çekilmektedir.
Bildirgedeki egemenlik ve Birleşmiş Milletler Şartı vurgusu, BRICS ülkelerinin küresel düzenin mevcut normlarını göz ardı etmekten ziyade bunları kendi çıkarlarına uygun şekilde dönüştürme eğiliminde olduklarını göstermektedir.
Sonuç olarak BRICS, dijital asimetriyi azaltma ve dijital özerkliği inşa etme hedeflerini kararlı biçimde ortaya koymuş olsa da bu hedeflerin söylem düzeyinden çıkıp somut stratejilere ve kurumsal kapasiteye dönüşmesi ancak güçlü bir siyasi irade ve ortak hareket kabiliyetiyle mümkün olabilecektir. Aksi takdirde bu iddialı vizyonun sembolik bir çerçevede kalma riski bulunmaktadır.
BRICS+ Batı’nın hakim olduğu normatif düzene alternatif bir değerler sistemi öneriyor mu? Yoksa sadece çıkar temelli bir bloklaşma mı söz konusu?
BRICS, kurulduğu 2009’dan itibaren Batı merkezli küresel düzene yönelik eleştirilerin taşıyıcısı konumunda olan bir örgütlenme. Aynı zamanda çok kutupluluğu savunan ve Küresel Güney’in temsil gücünü artırmayı hedefleyen bir anlayışa sahip. Topluluğun temelini oluşturan Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika Cumhuriyeti’nin dış politika öncelikleri, yönetim biçimleri ve ideolojik angajmanları aslında birbirinden oldukça farklıydı. Ayrıca Mısır, Etiyopya, İran ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin dahil olduğu son genişlemeyle bu çeşitliliğe monarşiler, teokratik rejim ve kırılgan demokratik yapıların da eklemlendiği görüldü. Bu durum ise BRICS+ içinde daha fazla ideolojik çeşitliliği beraberinde getirdi. Kısacası ortaya çıkan tablo ortak bir değerler sistemi oluşturmayı oldukça güçleştiriyor.
Nitekim BRICS+ üyesi ülkeler Batı’nın egemenliğindeki küresel yönetişimi, siyasi ve ekonomik yapıları sorgulayan bir yaklaşım geliştirmeye çalışıyor. Bunu yaparken de çok taraflılık, kapsayıcılık ve kalkınmayı önceleyen ilkeler üzerinden alternatif değerler sistemi önerme niyetiyle hareket ediyor. Ancak yine de BRICS+ üyeleri arasındaki çıkar ve siyaset farklılıkları bu niyetin pratiğe geçmesinin önünde engel veya sınırlılık olarak bulunmakta. Ayrıca BRICS+’ın giderek hibrid bir yapıya büründüğü de dikkat çekmektedir. Yani hem ideolojik hem de pragmatik boyutları olan ve anti-Batı bir platformdan ziyade çok kutupluluğu araçsallaştıran stratejik bir iş birliği zemini haline gelmektedir.
Sonuç olarak BRICS+’ın şu aşamada Batı’nın kurduğu değerler sistemine karşı pozitif bir alternatif sunmaktan çok bu sistemi dengelemeye çalışan, çıkar temelli pragmatik bir güç bloku görünümüne sahip olduğu öne sürülmekte. Ancak küresel yönetişimdeki meşruiyet krizinin derinleşmesiyle birlikte BRICS+’ın zamanla sadece karşı çıkmakla yetinmeyip alternatif ilkeler ve normlar üretme yönünde dönüşüm yaşaması da ihtimal dahilinde bulunuyor.
