ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, 3 Kasım ara seçimlerinde Cumhuriyetçilerin uğradığı ağır yenilginin nedenini oldukça açık biçimde ortaya koydu: “Kaybetmemizin nedeni savaş.” Vance seçim günü görüştüğü bir anketçinin kendisine 2024’te Donald Trump’a oy veren seçmenlerin önemli bir bölümünün Demokratlara döndüğünü söylediğini aktardı. Bu seçmenlerin dört temel talebi vardı: İran Savaşı’nın sona erdirilmesi, hayat pahalılığıyla mücadele edilmesi, Amerikan çıkarlarına öncelik verilmesi ve İsrail’le ilişkilerin değişmesi. Vance’e göre Cumhuriyetçilerin yenilgisini anlamak için bu taleplere bakmak yeterliydi. Başkan Trump ise seçim sonrası yaptığı ilk açıklamada İran Savaşı’nın seçim sonuçlarında payı bulunduğunu kabul etmekle birlikte savaşı başlatmakla doğru karar verdiğini ve aynı koşullarda bu kararı yeniden vereceğini söyledi. Böylece Beyaz Saray’ın en tepesindeki iki isim seçim yenilgisinin nedenlerini değerlendirirken İran Savaşı konusunda birbirinden farklı siyasi pozisyonlar aldı.
Amerikan halkının Demokrat Parti’ye gösterdiği yüksek teveccühün ardında birden fazla neden bulunuyordu. Trump’ın ekonomi, gümrük tarifeleri, sağlık ve göç politikaları, seçmenlerin en fazla tepki gösterdiği konuların başında geliyordu. Dış politika geleneksel olarak Amerikan seçmeninin oy verme tercihlerini belirleyen başlıca unsurlar arasında yer almasa da bu seçimlerde Başkan Trump’ın İran’a yönelik politikaları seçim sonuçlarında istisnai olarak önemli bir rol oynadı. Seçim öncesi yapılan anketlerde İran Savaşı, seçmenlerin en fazla önem verdiği meseleler arasında göç ve suçun önüne geçmişti. Fox News araştırmasında katılımcıların yüzde 75’i savaştan ciddi biçimde endişe duyduğunu belirtirken bir başka ankette kayıtlı seçmenlerin yüzde 62’si savaşı seçimlerin en önemli meselelerinden biri olarak tanımlıyordu. Amerikan seçmeni dünyanın öte ucundaki İsrail’in güvenliği için gerekli olduğu iddia edilen bu savaşın benzin istasyonlarında ve süpermarket raflarındaki maliyetlerine katlanmayı kabul etmedi.
Ara seçimlerde Beyaz Saray’ı kontrol eden partinin oy kaybetmesi Amerikan siyasetinde olağan bir durum olsa da Cumhuriyetçilerin 1932’den bu yana Demokrat senatör seçilmemiş Kansas’ı, 1988’den beri Demokrat senatör seçilmemiş Teksas’ı ve 1998’den beri Cumhuriyetçilerin kontrolündeki South Carolina’yı kaybetmeleri, seçmenlerin Trump yönetimini özel olarak cezalandırdığına işaret etti. İran Savaşı, hem enerji fiyatlarını yükselterek ekonomik memnuniyetsizliği derinleştirdi hem de Amerikan dış politikasının önceliklerini bağımsız bir seçim meselesi haline getirdi. Bir anlamda İran’da rejim değişikliği için çıkılan yolda, savaşın sekiz ayı geride kalırken, İran rejimi ayakta kaldı ancak savaşı başlatan Başkan Trump’ı destekleyen ya da en azından açıkça karşı çıkmayan Cumhuriyetçiler Kongre’yi kaybetti. İran Savaşı nasıl Amerikan siyasetinin gidişatını etkilediyse, seçimlerle birlikte ortaya çıkan yeni siyasi konjonktür de İran Savaşı’nın geleceğinde önemli bir rol oynayacaktır.
Başkan Trump artık savaşa dair karar alma süreçlerinde muhalif bir yasama organını, belki de bundan daha önemli olarak kendi partisi içinde ara seçimlerin ardından iyice görünür hale gelen ve bu savaşa karşı olan figürleri hesaba katmak zorunda kalacaktır. Bu yazı Washington’da değişen konjonktür ışığında İran Savaşı’nda yaşanması muhtemel senaryoları değerlendirmektedir.
Yeni Bir Askeri Harekât Savaşı Bitirebilir mi?
Washington’da İran’a karşı yeni ve kapsamlı bir askeri harekat beklentisi giderek güçleniyor. ABD’li yetkililer bölgedeki müttefiklerini seçimlerin ardından gerçekleştirilebilecek yeni saldırılara ve İran’ın muhtemel karşılığına hazırlanmaları konusunda uyardı. Pentagon bölgeye yaklaşık 9 bin ilave asker ve deniz unsuru sevk ederken ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) yeni operasyonlar için hazırlıklarını sürdürdü. Seçim öncesinde İsrailli kaynaklar yeni bir saldırı için yığınak yapıldığını doğruladı. Demokrat Senatör Chris Murphy’nin kendisine sunulan yeni harekat planını akıl dışı olarak nitelendirmesi de savaşın tırmanma ihtimalinin Kongre’ye taşındığını ortaya koydu. Bu hazırlıklar yeni bir saldırının kaçınılmaz olduğu anlamına gelmese de Trump yönetiminin askeri baskıyı önemli ölçüde artırmayı değerlendirdiğini ortaya koyuyor. Başkan’ın sekiz ayın ardından hâlâ İran problemini askeri yöntemlerle çözmek istemesinin arkasında ise önemli bir siyasi hesap yatıyor.
Başkan Trump daha önce birden çok defa tarihteki en iyi Amerikan başkanlarından biri olduğunu iddia ederek siyasi mirasını çok önemsediğini ortaya koydu. Sekiz aylık başarısız bir savaş girişiminin ardından büyük bir seçim yenilgisi almak, bunun üzerine görev süresinin son iki yılını Demokratların kontrolündeki bir Kongre’yle muhtemelen zorlu bir denetim altında geçirecek olmak Başkan Trump’ın siyasi mirasını tehdit ediyor. Dolayısıyla İran’daki siyasi çıkmazdan kesin bir askeri zaferle çıkmak, savaşın Amerikan halkına getirdiği ekonomik, Cumhuriyetçi Parti’ye getirdiği siyasi maliyeti unutturma potansiyeli taşıyor ve bu durum Başkan Trump için büyük bir anlam ifade ediyor. ABD tarihi müdahaleci siyasetçilerin ABD’nin askeri kapasitelerine büyük bir güven duyması sonucunda başlayan, ancak zamanla ABD’nin askeri zafer elde edemediği ve yenilgiyi de kabul etmek istemediği, Vietnam, Irak ve Afganistan savaşları gibi birçok örnekle dolu. Cumhuriyetçiler, İran Savaşı’nın da bu başarısız örnekler arasında tarihe geçmesinden endişe ediyor.
Öte yandan ABD’nin uluslararası siyasi sorunları askeri müdahalelerle Amerikan ulusal çıkarları açısından başarılı bir şekilde çözdüğü tarihi örnekler de mevcut. Amerikan askeri tarihinde bunun en başarılı örneklerinden biri, George H. W. Bush’un 1991’de Irak’a karşı yürüttüğü Körfez Savaşı’dır. Bush yönetimi, Saddam Hüseyin’in Kuveyt’i işgalinin ardından geniş bir uluslararası koalisyon oluşturmuş, yüz binlerce Amerikan askerini bölgeye sevk etmiş ve Demokratların kontrolündeki Kongre’den askeri güç kullanma yetkisi almıştı. Ocak 1991’de başlayan hava harekatını takip eden kara taarruzu yalnızca 100 saat sürmüş ve Irak ordusunun Kuveyt’ten çıkarılmasıyla hedefe ulaşılmıştı. Ancak bu başarının temelinde yalnızca Amerikan askeri üstünlüğü bulunmuyordu. Başkan Bush, Saddam Hüseyin’i devirmeyi hedeflememiş, savaşı açıkça tanımlanmış ve ulaşılabilir bir siyasi amaçla sınırlandırmıştı. Bush’un Körfez Savaşı’yla ilgili kararlarını aldığı Beyaz Saray Kriz Merkezi’nde danıştığı isimlerle bugünkü ABD kabinesi arasında önemli farklar bulunuyor. Zira Bush kabinesini ABD’nin güvenlik bürokrasisinde uzun yıllarını harcamış Brent Scowcroft, James Baker, Dick Cheney ve Colin Powell gibi deneyimli ve uzman isimlerden oluşturmuştu.
Amerikan askeri gücünün sınırlarını değerlendiren emekli Oramiral William McRaven’ın analizi, İran Savaşı’nın neden 1991 Körfez Savaşı’ndan, yani başarılı addedilen bir askeri operasyondan, farklı bir seyir izlediğini anlamak açısından önemli. McRaven, İran Savaşı’ndaki askeri başarısızlığın en önemli sebebi olarak savaşın siyasi hedeflerinin Körfez Savaşı’nda olduğu gibi belirlenmediği tespitinde bulunuyor. Zira Amerikan ordusunun askeri hedefleri imha edebilmesi, bu operasyonların arkasındaki siyasi amaçlara ulaşılacağını garanti etmiyor. Trump yönetimi savaşın başlangıcında İran’ın nükleer programını ortadan kaldırmak, balistik füze kapasitesini yok etmek, donanmasını etkisiz hale getirmek ve rejimi değiştirmek gibi birbirinden farklı hedefler ortaya koymuştu. Ancak sekiz aylık operasyonların ardından bu hedeflerin hangilerinin gerçekleştirildiği ve savaşın hangi koşullarda kazanılmış sayılacağı belirsizliğini korumaya devam ediyor. Üstelik başlangıçtaki hedeflere, savaşın ortaya çıkardığı Hürmüz Boğazı krizi gibi yeni sorunlar eklendi. Dolayısıyla Trump’ın kesin bir zafer kazanmayı düşünmesi için öncelikle savaşın siyasi hedeflerini yeniden belirlemesi gerekiyor. Askeri bir tırmandırma seçeneğinin önündeki en büyük rasyonel engel de ABD’nin artan şiddet sarmalından elde etmek istediği siyasi çıktıların tanımlanabilir olmaması.
İran Savaşı’nın geldiği nokta, Washington’daki müdahale yanlısı Cumhuriyetçilerin savaş öncesindeki değerlendirmelerini de sorgulamayı gerektiriyor. Zira şu an askeri tırmandırma seçeneğini de yine bu müdahaleci isimler öneriyor. George W. Bush’un eski konuşma yazarı Marc A. Thiessen, 14 Ocak’ta yayımlanan yazısında İran rejimine yönelik bir Amerikan saldırısının ABD açısından kayda değer bir olumsuz sonuç doğurmayacağını ileri sürmüştü. Zira bu görüşe göre 2025’te İsrail’in askeri operasyonları neticesinde İran’ın hava savunma sistemleri, Direniş Ekseni diye anılan bölgesel müttefikleri ve ekonomik kapasitesi büyük ölçüde zaten zayıflatılmıştı. Bu nedenle Amerikan saldırıları karşısında etkili biçimde direnemeyecek olan rejim kısa sürede devrilebilir, Trump yıl bitmeden özgürleşmiş bir Tahran’da İran halkı tarafından karşılanabilirdi. Ancak geçtiğimiz süreç bu öngörüleri boşa çıkardı. Müdahaleci Cumhuriyetçilerin temel yanılgısı, İran’ın Amerikan hava saldırılarına karşı koyamamasıyla savaşı başka yöntemlerle sürdürememesini aynı şey olarak değerlendirmeleriydi. İran’ın konvansiyonel askeri zayıflığı, Hürmüz Boğazı’nı kapatma, Körfez’deki Amerikan varlıklarını hedef alma ve küresel enerji piyasalarını etkileme kapasitesini ortadan kaldırmadı. Ayrıca Tahran savaşı ABD’nin güvenlik şemsiyesi altında bulunan Körfez devletlerine taşıyarak bu savaşın ABD için de büyük maliyetler üretebileceğini ortaya koydu.
Nitekim daha önce yayımlanan analizde de tartışıldığı üzere, İran açısından savaşın sürdürülmesi rejim için bir beka meselesine dönüşmüş durumda. Rejim mensupları için yenilgi yalnızca siyasi iktidarın kaybedilmesi değil, can ve mal güvenliklerinin de tehlikeye girmesi anlamına geliyor. Bu nedenle İran yönetiminin askeri kayıplarının artması, mutlaka teslim olmaya daha fazla yaklaşacağı anlamına gelmiyor. Gerilla tipi bir örgütlenme yapısına sahip olan Devrim Muhafızları’nda emir komuta zincirinin kırılması için de hava saldırılarının yeterli olmadığı anlaşılıyor. Dolayısıyla kesin bir askeri zafer için ABD’nin önündeki askeri seçenekler savaşın başlangıcındaki tabloya göre daha da sınırlı. Venezuela’daki özel operasyonla Nicolas Maduro’nun yakalanması ve ABD yanlısı bir yönetimin başa getirilmesi Başkan Trump’ın ABD’nin yüksek askeri gücünden dış politikada yararlanabileceğini gösteren bir doktrin oluşturmak üzereydi. Maduro örneği sınırlı ama ezici bir güç uygulayarak diplomatik meselelerin çözülebileceği yanılgısına yol açtı. ABD İran Savaşı’nın başında benzer bir kafa koparma stratejisi izledi. Stratejik hedefleri havadan vururken, aynı zamanda istihbarat ve özel kuvvetler eliyle İran’ın lider kadrosunu hedef alan (decapitation strike) saldırılarda bulundu. İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in de aralarında bulunduğu birçok kilit isim bu saldırılarda hayatını kaybetti. Ancak İran’da lider kadrosunun tasfiye edilmesi Venezuela örneğinde olduğu gibi ABD’nin yaklaşık yarım asırlık İran probleminin bitmesini sağlamadı. İran rejimi kurduğu sistem sayesinde tasfiye edilen dini, siyasi ve askeri kadrolarını yenileyebildi ve ABD-İran arasındaki gerilim askeri olarak yeni bir aşamaya geçti. İran’ın doğrudan ABD hedeflerine cevap verdiği, bölgesel olarak bu savaşın ABD’ye getireceği maliyetin büyüklüğünü kanıtladığı bu aşamada ABD’nin şu ana kadar kullandığı askeri yöntemlerin İran’a diz çöktürmek için yeterli olmadığı görüldü.
ABD’nin elindeki askeri seçeneklerden biri sadece savunma hedeflerine odaklanmaktan ziyade, İran’ın sivil/stratejik altyapısına hava saldırıları yaparak savaşı tırmandırmak. Bu durumda İran’ın da Körfez ülkelerindeki sivil altyapıya misillemeler yapması öngörülebilir. Savaşın ilk üç ayında İran, Körfez ülkelerindeki askeri olmayan altyapı hedeflerine 172 kere saldırdı. Bu 172 saldırı, Körfez ülkelerindeki İran saldırılarının sadece yüzde 18’ini oluşturdu ancak 172 saldırının 97’sinde hedeflerde maddi hasar oluştu. Dolayısıyla İran, Körfez’deki sivil altyapı hedeflerine yüksek bir başarı oranıyla misilleme yapabileceğini gösterdi. ABD’nin İran’ın sivil altyapısını hedef almasının, Körfez ülkelerindeki su arıtma tesisleri ve petrol rafinerileri başta olmak üzere, ticari ve siyasi önemi bulunan yapıların açık hedef haline gelmesiyle sonuçlanacağı öngörülebilir. Bu durumda ABD hem güvenlik şemsiyesi altında bulunan Körfez ülkelerinin böyle bir zarar görmesinin doğuracağı diplomatik gerilimi, hem de Körfez ülkelerinde artan istikrarsızlığın küresel ekonomiye getireceği yeni yükü hesaba katmak zorunda kalacaktır.
Askeri seçenekler arasında nihai bir sonuç getirmesi en muhtemel olanı kara harekatıdır. Ancak bu seçeneğin insani ve ekonomik maliyeti, İran’ın coğrafi büyüklüğü, nüfusu ve güvenlik kurumları dikkate alındığında, 1991 Körfez Savaşı’ndan çok daha yüksek olacaktır. Donald Trump’ın başkanlığının her iki döneminde de Ortadoğu’da süren ve yıllara yayılmış olan Amerikan müdahalelerine olan ağır eleştirileri bu tür bir askeri hamleyi siyaseten de tercih edilemez hale getirmektedir. Vietnam Savaşı, Irak ve Afganistan’ın işgalleri Amerikan kamuoyunun hatırasında sonsuz savaşlar olarak tazeliğini korumaktadır. Ayrıca İran ordusunun kara harekatıyla kısa ya da uzun süren bir askeri seferin ardından yenilgiye uğratıldığı iyimser senaryoda dahi, İran İslam Cumhuriyeti yerine istikrarlı ve Amerikan çıkarlarıyla uyumlu bir yönetim kurulabileceği kesin değildir.
Kamuoyunda nükleer silah kullanımına dair tartışmaların başlaması da Başkan Trump’ın içinde bulunduğu stratejik çıkmazın bir başka göstergesi olarak okunabilir. Cumhuriyetçi gazeteci Tucker Carlson, 2 Kasım’da yaptığı açıklamada, Netanyahu’nun baskısıyla Trump yönetiminin İran’daki derin yeraltı nükleer tesislerine karşı nükleer silah kullanmayı değerlendirdiğini iddia etti. Bu iddia resmi ya da bağımsız kaynaklarla doğrulanamamış olsa da, Trump’ın kendi siyasi hareketi içerisindeki önemli bir ismin böyle bir ihtimali gündeme taşıması, savaşı sona erdirebilecek konvansiyonel askeri seçeneklerin yeterliliğine ilişkin tartışmaların ulaştığı noktayı göstermektedir. Nükleer bir saldırı belirli askeri hedefleri yok etse bile İran rejiminin siyasi iradesini kıracağını garanti etmediği gibi, ABD’nin uluslararası konumuna çok daha büyük zararlar verebilir. Nükleer silah kullanımı ABD’nin bütün savaş doktrinini yeniden yazmasına, Rusya-Ukrayna ve Çin-Tayvan dosyalarında çok daha büyük riskleri idare etmeye hazırlanmasına sebep olacaktır. Dolayısıyla askeri tırmanmanın ölçeğini artırmak, savaşın siyasi hedeflerine ulaşılması açısından kendi başına bir çözüm sunmadığı gibi, nükleer silah kullanımı gibi Pandora’nın kutusunda saklı olan seçenekleri ortaya çıkarmak küresel barış ve istikrarın önündeki en büyük engele dönüşecektir.
Diplomatik Bir Çıkış Mümkün mü?
Yeni bir askeri harekatın riskleri ve savaşın şu ana kadar ürettiği ekonomik ve siyasi maliyet Beyaz Saray içerisindeki görüş ayrılıklarını da derinleştirmektedir. Axios’un kaynaklarına göre Başkan Yardımcısı JD Vance ve Özel Temsilci Steve Witkoff İran’la diplomatik bir anlaşmaya ulaşılmasını savunurken, Savunma Bakanı Pete Hegseth ve İsrail Başbakanı Netanyahu askeri operasyonların yeniden başlatılmasını istiyor. CIA Direktörü John Ratcliffe, Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve Hazine Bakanı Scott Bessent ise mevcut ekonomik baskının sürdürülmesinden yana. Böylece Trump’ın önünde üç ayrı strateji bulunuyor: Askeri operasyonları genişletmek, diplomatik bir anlaşma yapmak veya doğrudan çatışmayı büyütmeden İran ekonomisini baskı altında tutmak. Bu seçenekler arasındaki tercih yalnızca İran politikasını değil, Trump sonrasında Cumhuriyetçi Parti’nin izleyeceği dış politika çizgisini de etkileyebilir.
JD Vance açısından diplomatik seçeneğin özel bir siyasi anlamı bulunuyor. Vance, seçimlerden sonra İran Savaşı’nın Cumhuriyetçilere verdiği zararı açıkça kabul ederek kendisini İran Savaşı’nın ürettiği siyasi maliyetten izole etmeye yönelik bir adım attı. Vance bu açıklamasında İran Savaşı’nın sadece 2026 seçimlerini değil, 2028 seçimlerini kaybettirme ihtimalinin de üzerinde durdu. Dolayısıyla aslında JD Vance 2028’de yürütmesi kuvvetle muhtemel başkanlık kampanyası için de önemli bir adım attı. Vance’in siyasi geleceği büyük ölçüde Cumhuriyetçilerin İran Savaşı’nın mirasıyla nasıl başa çıkacağına bağlı. Savaşın sona erdirilmesinde belirleyici bir rol üstlenmesi, Vance’e hem Trump’ın 2024’te verdiği uzun süreli savaşları bitirme vaadini yerine getirdiğini söyleme hem de Amerikan seçmenlerine somut bir dış politika başarısı sunma fırsatı verebilir. Özellikle enerji fiyatlarının düşmesi ve Amerikan askerlerinin yeni bir kara harekatına gönderilmesinin önlenmesi, böyle bir anlaşmanın iç politikadaki karşılığını güçlendirecektir.
Ancak savaşa diplomatik bir çözüm bularak verilecek bir son, Vance açısından cazip olduğu kadar zorlu bir seçenek. İran’ın konvansiyonel askeri kapasitesi önemli ölçüde zayıflamış olsa da mevcut koşullarda Tahran’ın müzakere masasında kullanabileceği önemli kozları bulunuyor. Bunların başında Hürmüz Boğazı geliyor. İran, dünya enerji ticaretinin önemli bir bölümünün geçtiği Boğaz üzerindeki baskısını sürdürerek savaşın ekonomik maliyetlerinin ABD’de hissedilmesini sağlayabiliyor. Bu durum Washington’ın çatışmayı sona erdirme konusundaki siyasi ihtiyacını artırırken, Tahran yönetimine de müzakerelerde belirli bir hareket alanı kazandırıyor. Nitekim Eylül’den bu yana yürütülen görüşmelerde temel pazarlık konularından biri, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açması karşılığında ABD’nin ekonomik ablukayı ve bazı yaptırımları kaldırması oldu. İran yönetimi bu tavizlerin nükleer programına ilişkin müzakerelerden önce verilmesini istiyor.
Bu yaklaşım ABD açısından ciddi bir ikilem doğuruyor. Zira Trump yönetimi İran’ın nükleer programını sona erdirmek ya da rejimi değiştirmek amacıyla başlattığı savaşı bitirmek için İran’a yeni ekonomik tavizler vermenin savaşı kaybetmek olarak değerlendirileceğini biliyor. Üstelik İran’ın nükleer kapasitesinin geleceği konusunda doğrulanabilir bir anlaşmaya ulaşılamaması halinde, savaşın temel gerekçelerinden birinin ortadan kaldırıldığı da söylenemeyecektir. Vance, Ekim’de yaptığı açıklamada İran’ın uranyum zenginleştirme kapasitesini anlamlı ölçüde azaltmasının anlaşmanın temel koşullarından biri olduğunu belirtmişti. Buna karşılık İran yönetimi, ekonomik yaptırımların kaldırılmasını ve güvenlik garantilerini müzakerelerin ön koşulları arasında görüyor. Taraflar arasında yalnızca hangi tavizlerin verileceği değil, bunların hangi sırayla uygulanacağı konusunda da uzlaşmazlık bulunuyor.
Washington savaşın ekonomik ve siyasi maliyetlerini azaltmak isterken, Tahran ABD’nin bu maliyetlere daha fazla katlanamayacağı beklentisiyle direnmeyi sürdürebilir. Tahran’ın bu stratejisi kendi ekonomisine de ağır zarar veriyor. Buna rağmen rejimin savaşı bir beka mücadelesi olarak görmesinin kısa vadeli ekonomik kayıplara katlanma direncini artırdığı görülüyor. Dolayısıyla Vance’in diplomatik bir başarı elde etmesi, yalnızca Trump’ı anlaşmaya ikna etmesine değil, İran’ın mevcut pazarlık avantajlarından ne ölçüde vazgeçmeye razı olacağına da bağlı. Başkan Yardımcısı’nın savaşı sona erdirerek siyasi bir başarı kazanma ihtimali bulunuyor ancak bunu Amerikan kamuoyuna zafer olarak sunabileceği koşullarda gerçekleştirmesi kolay görünmüyor. JD Vance’in ara seçimlerin hemen ardından İran Savaşı’nı kamuoyuna açık şekilde eleştirmesi de aslında ABD’nin pazarlık gücünü azaltan bir etken olarak öne çıkacaktır. Zira ABD’nin başmüzakerecisi olan JD Vance’in bu savaşı hemen bitirmek istemesi müzakere masasının karşısında oturan İranlılar tarafından bir kırılganlık olarak okunabilir. Başkan Trump’ın kamuoyuna sürekli olarak İranlıların bir anlaşma istediğini ama kendilerinin buna ihtiyacı olmadığına yönelik mesajı ABD’nin pazarlık masasındaki konumunu güçlendirmeye yönelik bir stratejiydi. Şimdi Başkan Yardımcısı JD Vance’le kamu önünde yaşadıkları anlaşmazlık ve ağır seçim yenilgisi, ABD’nin de bir diplomatik çözüme ihtiyaç duyduğunu gözler önüne sererek Başkan Trump’ın iletişim stratejisini büyük ölçüde boşa düşürüyor.
CIA Direktörü Ratcliffe tarafından önerilen ekonomik baskıyı artırma stratejisi bu açıdan orta yolcu bir çözüm olarak değerlendirilebilir. Zira bu senaryoda ABD belirsiz siyasi hedeflerle yeni bir askeri harekat içine girmiyor. Ya da müzakere üstünlüğünün İran’da olduğu bir dönemde dezavantajlı bir diplomatik anlaşmaya ABD’yi mecbur bırakmıyor. Böyle bir ekonomik baskı stratejisinin, özellikle CIA Direktörü tarafından öne sürüldüğünde, istihbarat mensupları ve özel kuvvetler tarafından gerçekleştirilecek ve sınırlı hedeflere yönelik bir dizi kinetik operasyonları da bulunduracağı öngörülebilir. Ancak bu seçeneğin de mevcut statükonun ABD ekonomisine ürettiği maliyetleri çözmüyor olması en büyük sorunu olarak görülüyor. İran ekonomisinin daha fazla zayıflatılması Tahran yönetimini taviz vermeye zorlayabilir ancak Hürmüz Boğazı’ndaki belirsizliğin devam etmesi Amerikan ekonomisinin de zarar görmesine yol açıyor. Zira araştırmalar savaşın ortalama bir Amerikan hanesine maliyetinin yaklaşık 2 bin dolara ulaştığını, Pentagon’un Kongre’ye sunduğu tahminlerde doğrudan askeri harcamaların 47,1 milyar doları bulduğunu gösteriyor. Üstelik savaşın uzun sürmesi yalnızca bütçe üzerinde değil, Amerikan mühimmat stokları, askeri ikmal kapasitesi ve diğer bölgelerdeki güvenlik taahhütleri üzerinde de baskı oluşturuyor. ABD’nin İran Savaşı’na ek olarak stratejik bir ortak olarak gördüğü Ukrayna’ya da askeri destek sağlaması bu baskının daha da büyümesine sebep oluyor. Dahası, yeni dönemde Kongre Demokratlarının Ukrayna’ya desteğin artırılmasına yönelik girişimlerinin buradaki kaynak rekabetini iyice artıracağını da unutmamak gerekiyor. Tüm bu nedenlerle askeri operasyonların yeniden başlatılmaması, savaşın Amerikan ekonomisine ve dış politika kapasitesine verdiği zararın kendiliğinden sona ereceği anlamına gelmiyor.
Demokrat Kongre Savaşı Bitirmek İsteyecek mi?
Demokratların Kongre’nin her iki kanadını kazanması, Trump’ın İran politikasındaki hareket alanını önemli ölçüde daraltacaktır. Ocak 2027’de göreve başlayacak yeni yasa yapıcılar yönetimin savaşın başlangıcındaki istihbarat değerlendirmelerini, askeri operasyonların maliyetlerini ve yeni harekat planlarını soruşturabilecek Kongre denetimi araçlarına kavuşacak. Demokratlar ayrıca yeni askeri harcamaları sınırlandırmaya veya belirli operasyonların finansmanını engellemeye yönelik girişimlerde bulunabilecek. Ancak Başkan’ın anayasal yetkileri, mevcut bütçe kaynakları ve veto hakkı dikkate alındığında Kongre’nin savaşı tek taraflı olarak sona erdirmesi kolay değil. Demokratların iki kanatta çoğunluğa sahip olmaları, Başkan’ın vetosunu aşmak için gerekli üçte iki çoğunluğu elde ettikleri anlamına gelmiyor. Burada savaşa karşı olduğu bilinen Cumhuriyetçi senatörlerin Demokratlarla hareket edip etmeyeceği de takip edilmesi gereken değişkenlerin başında geliyor. Dolayısıyla yeni Kongre’nin gücü, Trump’ın savaş yürütme yetkilerini tamamen ortadan kaldırmaktan ziyade bu yetkilerin kullanılmasının siyasi ve mali maliyetlerini artırmasında yatıyor.
Ancak Demokrat Kongre’nin İran Savaşı’nı sona erdirmek için sahip olduğu bütün araçları kullanacağı da otomatik olarak varsayılmamalı. Savaşın uzaması ve ekonomik maliyetlerinin devam etmesi, 2028 seçimlerinde Cumhuriyetçilerin karşılaşacağı siyasi sorunları derinleştirecektir. Bu nedenle bazı Demokrat siyasetçiler açısından savaşı doğrudan sonlandıracak bir girişimin siyasi sorumluluğunu üstlenmek yerine, Trump yönetiminin savaşın sonuçlarıyla yüzleşmesini sağlamak daha avantajlı görülebilir. Kongre soruşturmaları, kamuya açık oturumlar ve bütçe müzakereleri yoluyla savaşın maliyetini sürekli gündemde tutmak da Demokratlara önemli bir siyasi imkân sunuyor. Elbette bu hesap bütün Demokratlar için geçerli değil. Savaşa ilkesel olarak karşı çıkan, insani maliyetleri önemseyen veya yürütmenin savaş yetkilerini sınırlandırmak isteyen Demokratların askeri operasyonların sona erdirilmesi için girişimlerde bulunmaları beklenebilir.
Nitekim Senato’daki Demokratların lideri Chuck Schumer savaşı Cumhuriyetçi senatörlerin de desteğini alarak bitireceklerini ilan etti. Yeni dönemde Senato’daki Demokratların lideri olmak isteyen, dolayısıyla Senato Çoğunluk Liderliği yarışında Schumer’e rakip olan Maryland Senatörü Chris Van Hollen ise Senato’daki Demokratların İran Savaşı’nı bitirmek için her türlü denetim aracını kullanması gerektiğini, gerekirse bütçe görüşmelerini tıkayarak federal hükümeti kapatmaları gerektiğini savunuyor. Demokratlar içerisinde İsrail’e verilen koşulsuz askeri desteği sorgulayan isimlerin güç kazanması da İran politikasına ilişkin tartışmaları etkileyebilir. Teksas’ta James Talarico’nun, Michigan’da Abdul El-Sayed’in ve Maine’de Troy Jackson’ın seçim başarıları, Demokrat Parti içerisinde dış politikada daha eleştirel bir çizginin temsil edildiğini gösteriyor. Bununla birlikte Demokratlar arasında Senatör John Fetterman gibi askeri operasyonları destekleyen, İsrail’e koşulsuz destek veren ve oylamalarda Cumhuriyetçilerle birlikte oy kullanan isimler de bulunuyor. Dolayısıyla Demokratların Kongre çoğunluğunun nasıl kullanılacağı, parti içindeki bu farklı yaklaşımların ne ölçüde uzlaşabileceğine de bağlı olacaktır. Ancak partinin seçim çıkarları ile savaşın bir an önce bitirilmesi hedefi arasında her zaman tam bir uyum bulunmayabilir.
2028 Seçimlerinin Gölgesinde Cumhuriyetçi Parti
İran Savaşı’nın siyasi geleceğini anlamak için Başkan Trump ile Cumhuriyetçi Parti’nin çıkarlarını birbirinden ayırmak gerekiyor. Trump’ın kişisel olarak kaybetmekten endişe etmesi gereken başka bir seçim bulunmuyor. Anayasa gereği yeniden başkan adayı olamayacak olması, savaşın siyasi maliyetlerine katlanma konusundaki isteğini artırabilir. Hatta Trump, daha önce de belirtildiği gibi, son iki yılında İran karşısında kesin bir askeri zafer kazanarak dış politika mirasını güçlendirmek amacıyla daha büyük riskler almayı tercih edebilir. Ancak 2028’de seçim kazanmak zorunda olan Cumhuriyetçi siyasetçiler için aynı hesap geçerli değil. Bu isimlerin siyasi gelecekleri, savaşın iki yıl içerisinde nasıl sonuçlanacağıyla doğrudan ilişkili.
JD Vance’in seçimlerin hemen ardından savaşı Cumhuriyetçilerin yenilgisinin temel nedeni olarak göstermesi bu açıdan değerlendirilmeli. Başkan Yardımcısı, savaşın ilk aylarında Trump’ın kararlarını kamuoyu önünde savunmuş olsa da seçim yenilgisinin ardından daha önce savaşı sona erdirmek için yapılan girişimlerin doğru olduğunu ifade etmeye başladı. Üstelik bu tutum Cumhuriyetçi Parti içerisinde yalnızca Vance ile sınırlı kalmayabilir. Donald Trump Jr.’ın Vance’in değerlendirmesini açıkça desteklemesi, savaşın siyasi maliyetleri konusunda Trump çevresinde de farklı görüşlerin güçlenebileceğine işaret ediyor. Rand Paul ve Thomas Massie gibi savaş karşıtı Cumhuriyetçilerin uzun süredir savunduğu yaklaşım, 2028 seçimleri yaklaştıkça partinin daha geniş kesimleri için cazip hale gelebilir. Trump sonrası siyasette kendilerine yer açmak isteyen Cumhuriyetçilerin, seçimlerde maliyet yarattığını düşündükleri bir savaştan uzaklaşmaları siyasi açıdan anlaşılabilir ve hatta zaruri bir tercih haline gelebilir.
Bu gelişmeler 2006 ara seçimlerini de hatırlatıyor. George W. Bush yönetiminin 2003’te Irak’ı işgal etmesi ve savaşın beklenenden çok daha uzun sürmesi, Cumhuriyetçilerin 2006’da Kongre’nin her iki kanadını kaybetmesinde önemli rol oynamıştı. Ancak Irak Savaşı’nın Amerikan siyaseti üzerindeki etkisi bununla sınırlı kalmadı. Savaşın gerekçelerinin sorgulanması, artan askeri maliyetler ve Cumhuriyetçilerin dış politikadaki güvenilirliğinin zayıflaması, Barack Obama’nın siyasi yükselişine de katkıda bulundu. Obama’nın Irak Savaşı’na başlangıcından itibaren karşı çıkmış olması, savaşa yetki veren tasarıyı destekleyen Hillary Clinton karşısında 2008 Demokrat Parti ön seçimlerinde önemli bir avantaj sağladı. Irak Savaşı’na yönelik tepkinin Obama’nın hem ön seçimlerdeki başarısına hem de genel seçim performansına katkıda bulunduğu biliniyor. Dolayısıyla Bush’un Irak Savaşı’ndaki başarısızlığı, kendi başkanlık döneminin ötesinde Amerikan siyasetinin yönünü değiştirdi.
Trump’ın Cumhuriyetçi Parti’ye benzer bir siyasi miras bırakmak istememesi için önemli nedenleri bulunuyor. Trump, 2016 ve 2024 seçimlerinde Amerikan askerlerinin uzun süreli dış savaşlara gönderilmesine karşı çıkarak Cumhuriyetçi Parti’nin geleneksel dış politika anlayışından ayrışmıştı. Ancak İran Savaşı’nın devam etmesi, Cumhuriyetçi adayları Trump’ın kendi siyasi kariyerini inşa ederken eleştirdiği politikaları savunmak zorunda bırakabilir. Buna karşılık Demokratların 2028’de İran Savaşı’na yönelik muhalefetlerini Obama’nın Irak Savaşı karşıtlığına benzer biçimde kullanmaları mümkün. Böylece savaş, yalnızca Trump’ın başkanlığının son iki yılında değil, kendisinden sonraki Cumhuriyetçi Parti’nin siyasi kimliğinin belirlenmesinde de önemli rol oynayabilir.
Sonuç
İran Savaşı’nın geleceği, Trump yönetiminin önündeki askeri seçeneklerden daha geniş bir siyasi mücadele içerisinde şekillenecek. Başkan Trump savaşı genişleterek kesin bir zafer arayabilir, İran üzerindeki ekonomik baskıyı sürdürebilir veya diplomatik bir anlaşmaya ulaşmayı tercih edebilir. Ancak bu seçeneklerin her biri farklı siyasi maliyetler taşıyor. Yeni bir harekat Amerikan ekonomisine ve Cumhuriyetçilerin 2028’deki seçim performansına daha fazla zarar verebilir. Mevcut baskının sürdürülmesi savaşın siyasi ve ekonomik maliyetlerini ortadan kaldırmayabilir. Diplomatik bir anlaşma ise İran’ın mevcut pazarlık avantajları nedeniyle Washington’ın başlangıçtaki hedeflerinden önemli tavizler vermesini gerektirebilir.
3 Kasım seçimleri iyi hesaplanmamış bir dış politika hamlesinin iç siyasette ne gibi büyük sonuçlar doğurabileceğini gösterdi. İsrail’in teşvikleri ve talepleriyle başlayan İran Savaşı, hem Cumhuriyetçilerin Kongre’yi kaybetmesine, hem de Amerikan siyasetinde İsrail’e verilen koşulsuz desteğin yeniden gözden geçirilmesine sebep oldu. Demokratlar Kongre’de Trump’ın hareket alanını sınırlayabilecek araçlara sahip olsa da, savaşın sürmesinin Cumhuriyetçilere vereceği siyasi zararı hesaba katacaklardır. Trump kendi başkanlığının mirasını düşünürken, JD Vance ve diğer Cumhuriyetçiler 2028 sonrasındaki siyasi geleceklerini korumaya çalışacaktır.
İran yönetimi ise bu ayrışmaları ve Washington’ın savaşı sona erdirme ihtiyacını müzakerelerde kullanmaya çalışacak, ABD ve İsrail’in saldırılarının faturasının avantajlı bir ateşkes anlaşmasıyla ödenmesini isteyecektir. Dolayısıyla savaşın geleceği daha ağır hava bombardımanı, istihbarat operasyonları ve belki de bir kara harekatının doğuracağı sahadaki askeri durum kadar, Washington’daki siyasi aktörlerin savaşın devamından ve sona ermesinden ne kazanacaklarına da bağlı hale gelmiştir. 3 Kasım 2026 gecesi itibarıyla Cumhuriyetçilere Kongre’yi kaybettiren İran Savaşı’nın, 2028 başkanlık seçimlerinin sonucunu da belirleme ihtimali, Washington’ın İran politikasındaki en önemli değişkenlerden birine dönüşmüştür.

