Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı (SETA), 20 Kasım 2026'da "Vali Nasr ile Söyleşi: İran ve Bölgede Ortaya Çıkan Yeni Düzen" başlıklı bir program düzenledi. SETA Ankara'daki programın moderatörlüğünü SETA Dış Politika Araştırmaları Direktörü Murat Yeşiltaş yaptı. Johns Hopkins Üniversitesi İleri Uluslararası Çalışmalar Okulu (SAIS) öğretim üyesi Vali Nasr, savaş sonrası İran'ın büyük stratejisini, iç siyasetteki dönüşümü, Körfez'in ve Levant'ın geleceğini, ABD seçimlerinin savaşa etkisini ve Türkiye–İran ilişkilerini değerlendirdi.
Programın açılışında konuşan Yeşiltaş, bölgenin Arap ayaklanmalarından bu yana köklü bir dönüşüm yaşadığını, ancak bugünkü meydan okumaların stratejik açıdan çok daha önemli olduğunu ve bölgesel güvenlik düzenini fiilen değiştirdiğini söyledi.
"Savaş İran'ın güvenlik mantığını doğruladı"
Nasr, Türkçeye de çevrilen son kitabını savaştan önce yazdığını hatırlatarak İran'ın stratejik düşüncesini anlamak için dışarıdan çizilen tabloya bakmanın yetmeyeceğini, İran'ın kendisini nasıl gördüğünün esas alınması gerektiğini vurguladı. İran'ın dışarıda devrim ihracı peşindeki bir teokrasi olarak algılandığını, fakat bu algının ülkedeki gerçek stratejik tartışmaları yansıtmadığını söyledi.
Nasr'a göre devrimden bu yana İran'ın ulusal güvenliğini düzenleyen temel ilke Amerikan tehdidi. Bu algının kökleri 19. yüzyıldaki yabancı müdahalelere ve toprak kayıplarına, 1953 darbesine kadar uzanıyor. İslam Cumhuriyeti kendisini İran'a gerçek bağımsızlığı kazandıran ilk yönetim olarak görüyor ve bağımsızlığı korumak rejimin kimliğinin çekirdeğini oluşturuyor.
Haziran 2025'te ve Şubat 2026'da başlayan savaşların bu düşünceyi değiştirmediğini, aksine askeri komutanların ve Devrim Muhafızlarının zihninde doğruladığını belirten Nasr, "Bu savaşlar, 47 yıldır inandıkları şeyi onlara kanıtladı: Amerika İslam Cumhuriyeti'ne tahammül etmeyecek" dedi. Nasr'a göre değişen şey taktik düzeyde. İran'ın "ne savaş ne barış" durumunu sürdürüp doğrudan savaştan kaçınabileceği varsayımı artık geçerli değil. 135 askeri liderin, sivil liderlerin ve Dini Lider'in öldürülmesine rağmen İran rotasını değiştirmedi; aksine bağımsızlığını koruma konusunda çok daha tetikte hale geldi.
"Zafer, güzellik gibi, bakanın gözünde"
Savaşı kimin kazandığı sorusuna Nasr, savaşın henüz bitmediğini ve son bölümün yazılmadığını söyleyerek temkinli yaklaştı. Amerikalıların, Trump'ın söylemine rağmen kendilerini muzaffer hissetmediğini, seçmenin savaşın yükselen benzin fiyatları dışında bir şey getirmediğini düşündüğünü ifade etti.
Nasr, İsrail'in Haziran 2025 savaşına Gazze, Lübnan ve Suriye'den "muzaffer bir ordu" olarak çıktığı varsayımıyla girdiğini anlattı. İsrail'in komutanları öldürerek Devrim Muhafızlarını çökertmeyi, halkı ayaklandırmayı, Kürt ve Beluç isyanlarını tetiklemeyi ve rejimin Esad yönetimi kadar hızlı çökmesini sağlamayı hedeflediğini, ancak bu hedeflere ulaşamadığını söyledi. Nasr'a göre İsrail Haziran'da Napolyon'un Rus kışına benzer bir engelle karşılaştı ve İran'ı tek başına yenemeyeceğini anladı. Şubat'ta ABD'yi ilk günden savaşa katarak aynı planla geri dönen İsrail, dokuz ay sonra yine hedeflerine ulaşamadı.
İran'ın ise ayakta kalmanın ötesine geçtiğini belirten Nasr, "İran 18 Amerikan üssünü tahrip etti, Hürmüz Boğazı'nı kapattı ve küresel ekonomiyi büyük baskı altına soktu" dedi. Humeyni'nin Amerika'yı İran'dan, Hamaney'in ise Orta Doğu'dan çıkarmayı hedeflediğini hatırlatan Nasr, İranlıların bugün Körfez'deki düzeni sarstıklarını ve bu hedefte ilerlediklerini söyleyebilecek konumda olduğunu belirtti. Nasr, bu nedenle Tahran'ın gözünde bardağın yarı dolu, Washington ve Tel Aviv'in gözünde ise yarı boş olduğunu söyledi.
Halk ülkeyi savunmak için birleşti
İran iç siyasetine değinen Nasr, kuşak değişimine, başörtüsü zorunluluğuna karşı mücadeleye, yüksek enflasyona ve orta sınıfın aşınmasına dikkat çekti. Buna rağmen halkın iki savaşta da ülkeyi savunmak için birleştiğini vurguladı. Hükûmete karşı sokağa çıkan insanların, Trump tehdit ettiğinde köprülerin ve santrallerin çevresinde insan zinciri oluşturduğunu hatırlattı.
Nasr'a göre devlet ile toplum arasındaki ortak dil artık İslami devrimci retorik değil, İran milliyetçiliği. Bu, dinin önemsizleştiği anlamına gelmiyor. Din ile milliyetçilik arasında yeni bir denge kuruluyor: İran kültürü "ya Nevruz ya Aşura" olarak görülmüyor, "hem Nevruz hem Aşura" olarak kabul ediliyor. Nasr, kamusal alanın ciddi ölçüde sekülerleştiğini de ekledi. Ona göre Amerika'ya direnişin dili, ironik biçimde, tamamen seküler: İran'ın Lego videolarında ve memlerinde dini bir dile rastlanmıyor. "Direniş Ekseni" adının Orta Doğu dışındaki genç kuşaklarda bu kadar ilgi görmesinin nedeni de içinde "İslam" kelimesinin geçmemesi.
"Liderler değişti ama liderlik değişmedi"
Bunca suikasttan sonra İran'ı kimin yönettiği sorusuna Nasr, savaşın en büyük sürprizlerinden birinin sistemin ayakta kalması olduğunu söyledi. ABD ve İsrail'in "başı kesme" stratejisinin sonuç vermediğini söyleyen Nasr, İran yönetimini daha önce "kendi ayağına takılan hantal bir bürokrasi" olarak gördüğünü itiraf etti. Yönetimin bu kadar hızlı ve etkin hareket edebilmesinin kendisini de şaşırttığını söyledi.
Nasr'a göre bunun iki nedeni var. Birincisi, Devrim Muhafızları içindeki zihniyet o kadar yaygın ki bir komutanın yerine başkasının gelmesi büyük fark yaratmıyor. İkincisi, İran iki savaş arasında karar alma ve bütçe yetkilerini belediye başkanlarına kadar, askeri komutayı da 31 eyalete dağıtarak "mozaik yönetim" ve "mozaik komuta" adını verdiği bir yapı kurdu. Yeni Dini Lider'in otuz yılı aşkın süredir sistemin içinde olduğunu ve komutanları yakından tanıdığını belirten Nasr, "Kimin başta olduğundan çok, nasıl yönettikleri ve amacın ne olduğu önemli" dedi.
Körfez'de yeni bir dönem
Nasr, "En azından bizim ömürlerimiz boyunca Orta Doğu hiç bu kadar büyük bir değişimin içinde olmadı" diyerek Washington'da savaşı, kapanınca her şeyin eskiye döneceği bir parantez gibi görmenin hata olduğunu söyledi. Nasr'a göre ABD'nin Körfez'deki eski konuşlanması artık anlamlı görülmüyor, çünkü bir zamanlar güç kaynağı olan üsler bugün ABD için birer hedefe dönüştü.
Savaşın üç şekilde bitebileceğini belirten Nasr, bunları ABD'nin İran'ı yenmesi, iki tarafın bir anlaşmaya varması ve Trump'ın işleri olduğu gibi bırakıp çekilmesi olarak sıraladı. En olası sonun gizli ya da açık bir anlaşma olduğunu, bunun da yaptırımların kaldırılması ve Körfez'de İran'ın çevrelenmesinin sona ermesi anlamına geleceğini ifade etti.
Nasr, Körfez ülkelerinin bu yeni duruma farklı tepkiler verdiğini, Katar ve Umman'ın daha pragmatik davrandığını, Bahreyn ve Kuveyt'in değişime direndiğini, Suudi Arabistan'ın ise iki yön arasında gidip geldiğini söyledi: "Artık tek bir Körfez yok." Körfez ülkelerini "istemedikleri bir savaşın yan hasarı" olarak tanımlayan Nasr, bu ülkelerin şu an ringde ağır bir darbe alıp yere düşmüş ve kendini toparlamaya çalışan bir boksöre benzediğini söyledi. Çin'in bölgede nasıl bir rol oynamak istediğinin de henüz belli olmadığını, Pekin'in satranç tahtasına Washington gibi askeri üsler üzerinden bakmayabileceğini ekledi.
Mekke Anlaşması: "Çok önemli bir ilk deney"
Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan'ın Mekke Ortak Savunma Anlaşması'nı (Mekke Anlaşması) da bu çerçevede değerlendiren Nasr, anlaşmanın ortaya çıkışının eski düzenin geri gelmeyeceğinin ve Suudilerin bunu kabul ettiğinin göstergesi olduğunu söyledi. Anlaşmanın şu haliyle Amerikan üslerinin yerini tutamayacağını belirtti. Herkes herkesin davası için savaşmadıkça bunun klasik anlamda bir ittifak olmayacağını vurguladı.
Nasr, anlaşmayı hemen NATO mu yoksa ASEAN mı diye nihai bir ürün olarak düşünmemek gerektiğini vurguladı: "Bence bölgede çok çok önemli bir ilk deney. Amerikan düzeninin çöküşüyle bir boşluk oluştu." Anlaşma ülkelerinin İran'ı ciddi biçimde bölgesel bir sürece davet etmesi halinde bunun İran'ı çok farklı bir yöne itebileceğini de ekledi. Nasr'a göre Tahran'a giden üç anlaşma ülkesi arasında İran'ın gerçekten güvendiği tek ülke Türkiye'ydi.
İran–İsrail rekabeti Levant'a kayıyor
Nasr, gündemde olmasa da Levant'ın geleceğinin hâlâ belirsiz olduğuna dikkat çekti. İran'ı yenemeyen İsrail'in, Lübnan ve Suriye'de yapmak istediklerini tamamlamak için İran'ı Levant'ın dışında tutmaya çalışacağını, İran'ın ise ABD ve İsrail'i Körfez'in dışında tutmaya çalışacağını söyledi. Nasr, "İran–İsrail meselesi bitmedi, yeni başladı" diyerek önümüzdeki yıllarda tek bir düzen yerine bir kaos dönemi beklediğini ifade etti.
"Amerikalılar savaş istemiyor"
ABD'deki seçim sonuçlarına değinen Nasr, Cumhuriyetçilerin yenilgisinin beklenenden çok daha büyük olduğunu, Teksas, Güney Carolina ve Kansas gibi eyaletlerin bile Demokratlara geçtiğini hatırlattı. Seçmenin savaşa karşı hüküm verdiğini söyleyen Nasr, bunun "modern Amerikan tarihinde daha ilk günden en az sevilen savaş" olduğunu belirtti.
Nasr'a göre bu tablo Trump'ı zor bir konuma itiyor. Yeniden savaşa dönmenin hem siyasi gerekçesi hem de bedeli çok yüksek. Anlaşma ise kendisine zafer olarak sunabileceği bir şey vermeyecek ve kayıtlara yenilgi olarak geçecek.
Nasr, Shenzhen'deki ABD–Çin–Rusya görüşmesinin de kısmen İran savaşı nedeniyle gerçekleştiğini söyledi. İran'ın savaşı erken aşamada enerji piyasaları üzerinden küresel ekonomiye taşıdığını, savaşın Amerikan ordusunun ve savunma sanayisinin zayıflıklarını ortaya çıkardığını belirten Nasr, ABD'nin görüşmeye bir numaralı güç olarak değil, üç aktörden biri olarak girdiğini ifade etti. Nasr'a göre İran ile ABD arasındaki her anlaşma, yalnızca Çin ve Rusya'nın sağlayabileceği bazı garantilere ihtiyaç duyacak.
Hürmüz Boğazı: Nükleer programdan güçlü bir koz
Nasr'a göre İran, Hürmüz Boğazı'nın nükleer programdan çok daha güçlü bir koz olduğunu gördü. Nükleer programın ne yaptırımları ne de savaşları önleyebildiğini hatırlatan Nasr, "Hürmüz Boğazı'nı bombalayamazsınız, onların elinden alamazsınız" dedi. İran'da halkın boğazdan vazgeçmeye, uranyum zenginleştirmeden vazgeçmeye gösterdiğinden daha fazla direnç gösterdiğini söyledi. Nasr, bir uzlaşma olmazsa boğazın sigorta ve nakliye maliyetlerini artıran tehlikeli bir yer olarak kalacağını ve bunun herkese zarar vereceğini vurguladı.
Nükleer meselede de tartışmanın değiştiğini belirten Nasr, resmi bir karar olmasa da İran'da artık caydırıcılık için nükleer silah tartışmasının medyada, mecliste ve hatta rejim karşıtları arasında çok daha açık yapıldığını ifade etti.
Direniş ekseninin askeri değeri düştü
İran'ın bölgedeki müttefiklerine ilişkin soruları yanıtlayan Nasr, savaşın seyrini belirleyenin Hizbullah'ın misillemesi olmadığını vurguladı. Nasr'a göre İran'ı ayakta tutan, doğrudan kendi füze ve dron kapasitesiydi. İran'ın Hizbullah'ı ya da Husileri terk etmeyeceğini, ancak bu güçlerin askeri değerinin düştüğünü ve bunun ileride onlar hakkında çok farklı bir tartışmaya kapı araladığını belirtti.
Çevrelemenin sona ermesi halinde İran'ın önceliğinin içeride harcama yapmak olacağını öngören Nasr, Washington'daki "İran'a verilen her doların kurşuna gideceği" varsayımının yanlış olduğunu söyledi. İran'ın mutabakat zaptında öne sürdüğü yedi maddenin ilk üçünün savaş tazminatı, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması ve yaptırımların kaldırılması gibi ekonomik talepler olduğuna dikkat çekti.
Irak'ın İran'ın stratejisindeki yerine de değinen Nasr, Irak sınırının tarih boyunca İran platosuna girişin iki kapısından biri olduğunu hatırlattı. Sekiz yıl süren İran–Irak Savaşı'nı da anımsatan Nasr, 2003'te Irak düştüğünde İran'ın üç önceliği olduğunu anlattı: Amerikalıları Irak'tan çıkarmak, ülkenin yönetiminin İran'a yakın Şiilerde olmasını sağlamak ve Irak'ın yeniden tehdit oluşturacak güçlü, konsolide bir Arap devletine dönüşmesini önlemek. Nasr'a göre İran, ABD'nin Irak'ta kalması halinde çok geçmeden bu sınırdan İran'a gireceğinden, güçlü bir Sünni hükûmetin ise "Saddam'ın ikinci perdesine" dönüşebileceğinden endişe ediyordu.
Ancak bir yerde uzun süre kalmanın zamanla kendi mantığını ürettiğini söyleyen Nasr, aynı şeyin Lübnan ve Suriye'de de yaşandığını belirtti. Nasr'a göre yirmi yılı aşkın süredir Irak dosyasını İran adına Ekonomi, Kültür ya da Dışişleri bakanlıkları yerine Kudüs Gücü yönetiyor. "Ordular elindekini bırakmayı sevmez" diyen Nasr, durumun bu kadar basit olduğunu belirtti. Nasr, Ketaib Hizbullah'ın silah bırakması gibi meselelerin bu nedenle yalnızca stratejik bir tartışma olmadığını, Kudüs Gücü'nün bunu bir taviz olarak gördüğünü ifade etti.
Türkiye ile İran arasında "stratejik ortak zemin"
Arabuluculuk sorusuna Nasr, İran'ın ABD ile doğrudan konuşmadığı için aracılara ihtiyaç duyduğunu, bu süreçte Pakistan ve Katar'ın öne çıktığını söyledi. Nasr'ın aktardığına göre Türkiye sürece dâhil oldu, mesaj iletti ve Trump'ı savaş kararı konusunda uyardı, ancak daha yoğun bir rol üstlenmemeyi tercih etti. Bunun gelecekte de böyle olacağı anlamına gelmediğini de ekledi.
Söyleşinin son bölümünde İran–Türkiye ilişkilerini değerlendiren Nasr, iki ülke arasındaki sınırın Kasr-ı Şirin Antlaşması'na uzanan, tarihin en istikrarlı sınırlarından biri olduğunu hatırlattı. Rekabetin en yüksek olduğu noktanın Suriye olduğunu, ancak bu meselenin artık geride kaldığını söyledi. İki ülkenin de İsrail'in Suriye'yi yutmasına karşı olduğunu belirten Nasr, pek çok Arap ülkesinden farklı olarak Türkiye ile İran arasında Orta Doğu'ya bakış açısından stratejik bir ortak zemin bulunduğunu, iki ülkenin birbiri için doğrudan tehdit oluşturmadığını ifade etti.
Nasr, ilişkilerin on yıl öncesine göre daha güçlü olduğunu söyleyerek bu ortak zeminin Türkiye'ye İran'da önemli bir nüfuz kazandırdığını vurguladı.
Program, katılımcıların sorularıyla devam etti ve Nasr'ın kitabını imzalamasıyla sona erdi.

