Giriş
İklim krizi 21. yüzyılın en karmaşık küresel sınavlarından biri olmayı sürdürmektedir. Bu krizin yönetimi yalnızca bilimsel ve teknolojik çözümlerle değil, aynı zamanda diplomasi ve arabuluculuk kapasitesiyle de doğrudan ilişkilidir. Gelişmiş ülkelerden tarihsel emisyon sorumluluklarıyla orantılı daha yüksek azaltım hedefleri ve finansman katkısı beklenirken gelişmekte olan ülkeler adil geçiş, uyum kapasitesi ve kırılgan gruplara yönelik sosyal koruma taleplerini öne çıkarmaktadır. Bu derin görüş ayrılıkları, iklim müzakerelerini sürekli bir tıkanma riski altında tutmakta ve farklı taraflarla eş zamanlı diyalog kurabilecek, güven inşa edebilecek, teknik çözüm önerileri geliştirebilecek arabulucu aktörlere duyulan ihtiyacı artırmaktadır.
Türkiye bu ihtiyaca yanıt verebilecek ender ülkelerden biridir. Hem coğrafi konumu hem de diplomatik birikimi itibarıyla farklı bloklar arasında köprü kurma kapasitesine sahiptir. Nitekim son yıllarda Rusya-Ukrayna savaşı sırasında tahıl koridorunun tesisi, Somali ile Etiyopya arasındaki arabuluculuk girişimleri ve Afrika ile Orta Asya’da genişleyen iş birliği ağı, Türkiye’nin çok taraflı diplomaside etkin bir kolaylaştırıcı rol üstlenebildiğini somut biçimde göstermiştir. Türkiye ayrıca 2015 yılında G20 dönem başkanlığını iklim gündemini de kapsayacak biçimde yürütmüş, uluslararası iklim konferanslarına ev sahipliği yapmıştır ve çok taraflı iklim müzakerelerine aktif biçimde katılmaya devam etmektedir. Bu birikim iklim diplomasisi alanında güçlü bir zemin oluşturmaktadır.
Bu yazı Türkiye’nin iklim diplomasisindeki mevcut potansiyelini üç düzlemde değerlendirmekte ve bu potansiyelin teknik kapasite geliştirme yoluyla nasıl daha da güçlendirilebileceğine dair öneriler sunmaktadır.
Üç Düzlemli İklim Diplomasisi Potansiyeli
1. Makro Düzlem: Çok Taraflı Müzakerelerde Kolaylaştırıcılık
İklim müzakerelerinin en kritik gerilim hattı gelişmiş ülkelerle gelişmekte olan ülkeler arasında yer almaktadır. Gelişmiş ülkelerden tarihsel sorumlulukla orantılı azaltım hedefleri ve finansman katkısı talep edilirken, gelişmekte olan ülkeler adil geçiş, uyum kapasitesi ve kayıp-zarar mekanizmalarına öncelik vermektedir. Bu ayrışma, yıllık Taraflar Konferanslarında (COP) finansman, farklılaştırma ve şeffaflık gibi başlıklarda tekrarlayan tıkanmalara yol açmaktadır.
Türkiye bu iki blok arasında anlamlı bir konuma sahiptir. Hem G20 üyesi olarak küresel ekonomik düzenlemelerde söz sahibi hem de gelişmekte olan ülkelerin öncelikleriyle yakın temas hâlinde olan bir aktör olarak her iki tarafın kaygılarını kavrayabilecek bir perspektif sunmaktadır. Türkiye’nin resmî söyleminde uzun süredir vurgulanan “köprü ülke” rolü tam da bu makro düzlemde somutlaşma imkânı taşımaktadır. COP müzakerelerinde taslak metinlerdeki tartışmalı ifadelerin daraltılması, finans mimarisinin tasarımı ve izleme-raporlama düzeneklerinin kurulması gibi süreçlerde Türkiye’nin kolaylaştırıcı bir işlev üstlenmesi gerçekçi bir hedef olarak değerlendirilebilir. 2015 Paris Anlaşması müzakerelerinde ev sahibi ülkenin sergilediği kolaylaştırıcı diplomasi bu tür bir rolün nasıl kurumsallaşabileceğine dair önemli bir referans noktası sunmaktadır.
2. Sektörel Düzlem: Adil Enerji Dönüşümünde Uzlaştırıcılık
İklim diplomasisinin ikinci kritik gerilim alanı fosil yakıt üreten ülkelerle tüketen ülkeler arasında şekillenmektedir. Fosil üreten ülkeler, enerji gelirlerine ve istihdama bağımlılıkları nedeniyle dönüşümün hızı ve maliyetinin nasıl paylaşılacağı konusunda temkinli bir tutum sergilemektedir. Tüketen ülkeler ise enerji güvenliğini hızlı dekarbonizasyon hedefleriyle birlikte yönetme zorunluluğuyla karşı karşıyadır. Bu gerilim, Adil Enerji Dönüşüm Ortaklıkları (JETP) gibi mekanizmaların tasarımında somutlaşmaktadır.
Türkiye hem fosil yakıt kullanan hem de yenilenebilir enerji yatırımlarını hızla artıran bir ülke olarak bu sektörel denklemde özgün bir konuma sahiptir. İş gücü dönüşümü, yeniden beceri kazandırma, şebeke kapasitesi yatırımları ve standart uyumu gibi başlıklarda kendi deneyimlerinden hareketle somut uzlaştırma önerileri geliştirebilecek durumdadır. Finansman karmasında -hibe, kredi, garanti ve karma finans- kamu önceliklerini ve adil geçiş ilkelerini esas alan eşleştirme mekanizmalarının kurulmasına aracılık etmesi de gerçekçi bir beklentidir. Türkiye’nin Güneydoğu Avrupa, Orta Asya ve Afrika’daki enerji bağlantıları bu uzlaştırıcı rol için güçlü bir bölgesel zemin oluşturmaktadır.
3. Mikro Düzlem: Sınır Aşan Çevre Uyuşmazlıklarında Teknik Kolaylaştırıcılık
İklim diplomasisinin üçüncü düzlemi sınır aşan su, orman ve ekosistem uyuşmazlıkları gibi somut ve teknik ağırlıklı anlaşmazlıklarda ortaya çıkmaktadır. Bu tür uyuşmazlıklarda veri uyumlaştırma, ortak izleme protokolleri ve tarafsız teknik değerlendirme, çözümün temel bileşenlerini oluşturmaktadır. Hindistan ile Pakistan arasındaki İndus Suları Antlaşması’nda tarafsız teknik uzman mekanizması aracılığıyla onlarca yıl ayakta kalan bir düzenleme inşa edilmesi bu düzlemdeki arabuluculuğun etkisini gösteren önemli bir örnektir. Benzer biçimde, Nil Nehri üzerindeki Büyük Etiyopya Rönesans Barajı (GERD) anlaşmazlığında bölgesel örgütün atadığı teknik uzman heyetlerinin veri süreçlerini yönetme çabası, sınır aşan kaynak uyuşmazlıklarında teknik kolaylaştırıcılığın vazgeçilmezliğini ortaya koymaktadır.
Türkiye, bölgesindeki sınır aşan su havzaları ve Doğu Akdeniz’deki kaynak yönetimi meseleleri konusunda doğrudan deneyime sahip bir ülkedir. Bu deneyim, taraflar arasında veri uyumlaştırma protokollerinin geliştirilmesi, izleme süreçlerinin koordinasyonu ve teknik çözüm alternatiflerinin formüle edilmesi gibi alanlarda Türkiye’ye somut bir birikim kazandırmaktadır.
Mevcut Yumuşak Güç Altyapısı ve Teknik Kapasitenin Güçlendirilmesi
Türkiye’nin iklim diplomasisi potansiyelini değerlendirirken göz ardı edilmemesi gereken önemli bir varlık, ülkenin hâlihazırda sahip olduğu yumuşak güç altyapısıdır. Afrika, Orta Asya ve Güneydoğu Asya’daki kapsamlı kalkınma iş birliği ağı; kültürel ve eğitim alanlarındaki kurumsal varlık; insani yardım alanındaki küresel konumlanma ve bölgesel örgütlerdeki aktif rol, iklim diplomasisi için gerekli güven ve meşruiyet zeminini önemli ölçüde desteklemektedir.
Özellikle Afrika kıtasında Türkiye’nin son yirmi yılda inşa ettiği diplomatik ve kalkınma ağı dikkat çekicidir. Afrika ülkelerinin büyük çoğunluğu iklim krizinden en çok etkilenen ancak müzakerelerde sesi en az duyulan taraflardır. Türkiye’nin bu ülkelerle kurduğu ikili ilişkiler ve çok taraflı platformlardaki iş birliği, iklim müzakerelerinde kolaylaştırıcı bir rol üstlenilmesi için güçlü bir zemin oluşturmaktadır.
Bu yumuşak güç altyapısının iklim diplomasisinde tam anlamıyla değerlendirilebilmesi için teknik kapasitenin de buna paralel biçimde güçlendirilmesi yerinde olacaktır. İklim arabuluculuğu, geleneksel diplomatik arabuluculuktan farklı olarak son derece teknik bir alandır. Enerji sistemleri, dekarbonizasyon takvimleri, iklim finansmanı mekanizmaları, izleme-raporlama-doğrulama (MRV) sistemleri ve veri uyumlaştırma protokolleri gibi konularda derinlikli teknik bilgi gerektirmektedir. Etkin bir iklim arabulucusunun yalnızca siyasi dengeleri yönetmesi değil, aynı zamanda müzakere masasında tartışılan teknik meseleleri kavraması, taraflara teknik çözüm alternatifleri sunabilmesi ve veri temelli güven inşa edebilmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede teknik kapasitenin güçlendirilmesine yönelik birkaç adım önerilebilir. Birincisi, iklim müzakerelerine hazırlık süreçlerinde teknik uzman havuzunun genişletilmesi ve bu uzmanların arabuluculuk becerilerine de sahip olacak biçimde yetiştirilmesidir. İkincisi, uluslararası alanda etkin arabuluculuk ve barış araştırma merkezlerinin deneyimlerinden yararlanarak iklim odaklı bir kurumsal altyapının oluşturulmasıdır. Bazı İskandinav ve Avrupa ülkelerinde faaliyet gösteren bu tür merkezler, hükümetlere teknik destek, uzman havuzu yönetimi ve müzakere simülasyonları gibi hizmetler sunmakta ve bağımsız kurumsal yapılarıyla güvenilirliklerini pekiştirmektedir. Üçüncüsü, müzakere simülasyonları, teknik eğitim programları ve veri yönetimi kapasitesinin geliştirilmesi yoluyla uygulamaya dönük becerilerin kurumsallaştırılmasıdır.
Değerlendirme ve Öneriler
Türkiye iklim diplomasisinde köprü rolü üstlenebilecek güçlü bir potansiyele sahiptir. Ülkenin coğrafi konumu, diplomatik birikimi, bölgesel yumuşak güç ağı, farklı bloklarla eş zamanlı diyalog kurabilme kapasitesi ve uluslararası iklim müzakerelerindeki mevcut deneyimi, bu potansiyelin somut temellerini oluşturmaktadır. COP’a ev sahipliği deneyimi, G20 dönem başkanlığı sürecinde iklim gündeminin şekillendirilmesine katkı ve son yıllardaki başarılı arabuluculuk pratikleri, bu zeminin sağlamlığını teyit etmektedir.
Söz konusu potansiyelin tam kapasiteyle değerlendirilebilmesi için mevcut diplomatik birikimin teknik arabuluculuk kapasitesiyle desteklenmesi yerinde olacaktır. Makro düzlemde çok taraflı müzakerelerde kolaylaştırıcılık, sektörel düzlemde adil enerji dönüşümünde uzlaştırıcılık ve mikro düzlemde sınır aşan uyuşmazlıklarda teknik arabuluculuk, bu üç düzlemin her birinde teknik kapasitenin güçlendirilmesi Türkiye’nin mevcut potansiyelini perçinleyecektir. Teknik uzman havuzunun genişletilmesi, iklim odaklı kurumsal bir altyapının oluşturulması ve uluslararası deneyimlerden sistematik biçimde yararlanılması bu güçlendirmenin temel bileşenleri olarak değerlendirilmektedir.
Türkiye’nin mevcut yumuşak güç altyapısı bu süreç için önemli bir başlangıç noktası sunmaktadır. Bu altyapının teknik bilgi, uzmanlık ve çözüm üretme kabiliyetiyle desteklenmesi, Türkiye’yi yalnızca bölgesel değil, küresel iklim müzakerelerinde de vazgeçilmez bir aktör konumuna taşıyabilecektir. COP süreçlerinin giderek karmaşıklaşan gündemi ve artan arabuluculuk ihtiyacı göz önünde bulundurulduğunda bu potansiyelin değerlendirilmesi yalnızca Türkiye için değil, küresel iklim yönetişimi için de anlamlı bir kazanım olacaktır.
