Hürmüz’ün kapanması senaryosu küresel enerji piyasaları için bir “boğaz riski”ydi. Çünkü mesele, dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin önemli bir bölümünün geçtiği bir boğazın tıkanmasıydı. Ancak Körfez’de enerji tesislerinin doğrudan hedef alınması, riski bir üst seviyeye taşıyarak üretim ve ihracat kapasitesinin bizzat savaşın konusu haline gelmesine neden oldu. İsrail’in Güney Pars sahasındaki tesisleri vurması, ardından İran’ın Katar, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki (BAE) enerji tesislerini hedef göstermesi ve Ras Laffan’da ağır hasar bildirilmesi, krizin yeni aşamasını net biçimde ortaya koyuyor. Artık önemli olan “Enerji taşınabilecek mi?” sorusundan çok “Enerji üretilebilecek mi, işlenebilecek mi, yüklenebilecek mi?” sorusunun cevabı. Ve gelinen noktada ülkeler, piyasalar ve küresel ekonomi daha derin bir enerji güvenliği kriziyle karşı karşıya.
Bu değişim önemli çünkü boğaz ve altyapı riskleri aynı şey değil. Hürmüz’ün kapanması halinde piyasalar bir geçiş krizini fiyatlıyor; tankerler bekliyor, sigorta maliyetleri yükseliyor, alternatif rotalar ve stoklar devreye alınmaya çalışılıyor. Oysa Güney Pars, Asaluyeh ya da Ras Laffan gibi tesisler hedef alındığında sorun lojistikten çıkıp doğrudan üretim kapasitesine dayanıyor. Bu durumda transit güvenliğine ilişkin bir belirsizlik yerini fiziki arz kaybı ve daha uzun süreli kapasite kaybı riskine bırakıyor. Bu yüzden Körfez’de enerji tesislerine yönelik saldırılar Hürmüz tartışmasının bir devamı olmanın çok ötesinde daha sert ve daha yapısal bir enerji güvenliği krizine işaret ediyor.
Ülkeler bazında bakıldığında en doğrudan etkinin üretici ülkeler üzerinde enerji güvenliği ile gelir güvenliği ekseninde şekilleniyor. İran için Güney Pars sadece büyük bir saha değil doğal gaz üretimi ve iç enerji dengesinin bel kemiği. Bu nedenle buraya yönelik bir saldırı yalnızca ihracat gelirleri açısından değil aynı zamanda elektrik üretimi, sanayi kullanımı ve iç tedarik açısından da sonuç doğurma potansiyeline sahip. Nitekim İran, saldırıların ardından gazı iç piyasaya yönlendirmek için Irak’a gaz ihracatını durdurdu. Bu durum, enerji tesislerine yönelik saldırıların etkisinin sadece hedef ülke sınırları içinde kalmayıp ona enerji bağımlılığı olan komşu ülkelerin kırılganlığının da açığa çıkmasına neden oluyor.
Katar açısından tablo daha da kritik. Ülke, Körfez’in en büyük doğal gaz ihracatçısı olmasının yanında küresel LNG piyasasının en önemli tedarikçilerinden biri. Hedef alınan Ras Laffan da bu ihracat yapısının tam merkezinde yer alıyor. Halihazırda savaş kaynaklı sıvılaştırma faaliyetlerinin force majeure ilanıyla durdurulması piyasalarda ciddi bir stres oluşturmuşken Ras Laffan çevresinde bildirilen hasar LNG arz güvenliğine ilişkin kaygıları daha da derinleştiriyor. Buradaki temel sorun Katar LNG’sinin küresel piyasalardaki ağırlığının yüksek olması ve bu ihracat için alternatif rota veya altyapı seçeneklerinin son derece kısıtlı olması. Bu nedenle Katar’ın enerji altyapısına yönelik her yeni risk yalnızca bir ülkenin ihracat performansına değil aynı zamanda küresel gaz güvenliğinin yapısal kırılganlığına dair de ciddi bir soruna dönüşüyor. Petrol piyasasında kısmi alternatifler, stratejik rezervler ve sınırlı yönlendirme imkanları belli ölçüde tampon işlevi görebiliyorken LNG piyasasında ise sıvılaştırma tesisi, yükleme terminali ve tanker zincirine yönelik bir aksama çok daha hızlı ve sert sonuçlar üretebiliyor.
Suudi Arabistan ve BAE açısından da benzer bir güvenlik maliyeti ortaya çıkıyor. Bu ülkeler uzun süredir küresel enerji piyasalarında istikrarlı ve güvenilir tedarikçi kimliğiyle öne çıkıyordu. Ancak en önemli enerji tesislerinin açık biçimde hedef alınması, füze ve insansız hava aracı tehdidinin enerji altyapısına yönlendirilmesi ve bunun sonucunda üretim bölgelerinde operasyonel risklerin artması bu güvenilir tedarikçi algısını aşındırıyor.
Sonuç olarak Körfez üreticilerinin jeopolitik ağırlığı aynı anda jeopolitik kırılganlık kaynağına dönüşüyor. Bu dönüşüm yalnızca güvenlik harcamalarının artması anlamına gelmeyip aynı zamanda piyasalarda kalıcı bir risk primi oluşmasına da neden oluyor.
Piyasa etkileri açısından bakıldığında mevcut aşamada enerji tesislerine yönelik saldırıların yalnızca arz kaybı oluşturmayıp aynı zamanda fiyatlama davranışını da değiştirdiği görülüyor. Ham petrol fiyatlarındaki yükseliş bu etkinin ilk görünür sonucu. Ancak daha kritik olan husus rafine ürünlerde; LNG, LPG ve petrokimya girdilerinin de aynı baskı altında kalmasında. Körfez’deki rafineriler, LNG terminalleri ve ihracat tesisleri hedef alındığında sorun ham petrol piyasasıyla sınırlı kalmayıp dizel, jet yakıtı, sanayi girdileri ve gübre gibi daha geniş bir ekonomik alanda etkiye yol açıyor. Bu nedenle ortaya çıkan şok yalnızca bir enerji fiyat şoku değil çok katmanlı bir üretim ve maliyet şokudur. Özellikle doğal gaz tarafında kırılganlığın daha yüksek olması Asya ve Avrupa arasındaki LNG rekabetini sertleştirerek daha düşük ödeme kapasitesine sahip ithalatçı ülkeler açısından arza erişim sorununu büyütebilir.
Küresel ekonomi üzerindeki etkiler de tam bu noktada belirginleşiyor. Enerji tesislerine yönelik saldırılar ilk aşamada petrol ve gaz fiyatlarını yukarı yönlü hareket ettirse de orta vadede çok daha geniş bir maliyet zinciri oluşturma potansiyeline sahip. Artan enerji faturaları döviz ihtiyacını yükselterek kamu maliyesi üzerindeki baskıyı artırabilir ve özellikle enerji ithalatçısı gelişmekte olan ülkelerde büyüme görünümünü zayıflatabilir. Buna ek olarak elektrik üretim maliyetleri, taşımacılık giderleri, petrokimya girdileri ve gübre fiyatları üzerindeki baskı enflasyonist etkileri derinleştirebilir. Bu nedenle Körfez’deki enerji altyapısına yönelik saldırılar enerji piyasalarıyla sınırlı bir dalgalanmanın ötesine geçen; küresel ticaret, sanayi üretimi ve makroekonomik istikrar üzerinde hissedilen daha kapsamlı bir bozulma.
Sonuç olarak mevcut kriz, Hürmüz Boğazı merkezli klasik enerji güvenliği tartışmasının ötesine geçmiş durumda. Bugün karşı karşıya olunan risk yalnızca enerji akışının kesintiye uğraması olmayıp enerjinin üretildiği, işlendiği ve ihraç edildiği altyapının da doğrudan savaşın hedefi haline gelmesi. Bu yeni aşamada Körfez kaynaklı enerji risklerini geçiş güvenliği çerçevesinden çıkararak üretim kapasitesi, LNG arzı, rafineri işleyişi ve küresel ekonomik istikrar ekseninde yeniden değerlendirmek gerekiyor. Dolayısıyla Güney Pars ve Ras Laffan gibi tesislere yönelik saldırılar yalnızca bölgesel çatışmanın yeni bir boyutu değil aynı zamanda küresel enerji güvenliği tartışmasının referans çerçevesini değiştiren stratejik bir kırılmaya işaret ediyor.
