15 Kasım'da Fransa Senatosu, eylül ayındaki çatışmalar nedeniyle Azerbaycan'ı kınayan, Azerbaycan askerlerinin sözde işgal ettiği Ermenistan topraklarından ve Laçın koridorundan çekilmesini isteyen, bölgeye uluslararası barış gücü yerleştirilmesini talep eden bir karar aldı. Fransa'nın Karabağ'daki sözde yönetimi tanımasına atıfta bulunan karar, aynı zamanda Azerbaycan ile ekonomik ilişkilerin gözden geçirilmesini ve yaptırımlar uygulanması taleplerini de içeriyor. İlk bakışta Fransa'daki Ermeni diasporasının baskısıyla alındığı izlenimi oluşturan kararın normal şartlar altında Fransız hükümeti nezdinde bağlayıcılığı yok. Ancak kararın Senatoda 295'e karşı 1 oyla kabul edilmesi, meselenin sadece Senatonun iç politik kaygılarıyla açıklanmasını zorlaştırıyor. Benzeri bir kararın Fransız Parlamentosundan da çıkacağı beklentisi ve Emmanuel Macron yönetiminin Senato kararı öncesinde ve sonrasında attığı bazı adımlar da bu görüşü doğrular nitelikte.
Fransa'nın tavrı, Ukrayna Savaşı'nın ortaya çıkardığı sonuçlar ve Avrupa'nın enerji ihtiyacının artmış olduğu bir dönemde ikame edici bir enerji kaynağı olarak ön plana çıkan Azerbaycan dikkate alındığında zamanlama açısından da çok anlamlı değil. Fransa'nın bu tavrının devam etmesi halinde Azerbaycan'ın Macron yönetimine daha etkili bir tepki verme olasılığı da yüksek
Fransa'nın Güney Kafkasya'da azalan etkisi
Bu aşamadan sonra Fransa, Güney Kafkasya'daki gelişmelerde dolaylı olarak yer aldı. Azerbaycan ve Ermenistan arasında Rusya'nın da dahil olduğu Üçlü Beyanname ile beraber farklı bir mecraya giren Karabağ sürecinde, Fransa'nın rolünden Avrupa Birliği (AB) üyesi olması nedeniyle bahsedilebilir oldu. Nitekim Azerbaycan ile Ermenistan arasında barış müzakerelerinde bir aktör olarak AB, etkiyi ortaya koyan kişi olarak ise AB Konseyi Başkanı Charles Michel rol oynamaya başladı.
Rusya'nın Ukrayna'yı işgali ve sonrasında yaşanan olayların gölgesinde bir Avrupa Siyasi Topluluğu oluşturmak için 6 Ekim'de Prag'da gerçekleştirilen zirve, Macron yönetimi açısından sadece AB bağlamında değil, AB sınırlarını aşan ve Güney Kafkasya'yı da içeren bir etki ortaya koyabilmesi için önemli bir fırsat olarak görüldü. Zirve sırasında Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki ilişkilerde net bir taraf tutmak yerine taraflara eşit mesafede durduğu izlenimi veren Macron, "Fransa bölgede yeniden etkili bir aktör olacak mı?" sorusunu akla getirdi.
Fransız Senatosu Azerbaycan karşıtlığında yalnız değil
Burada öncelikle belirtilmesi gereken, aslında Fransız Senatosunun, Macron yönetiminin Güney Kafkasya politikası ve Azerbaycan karşıtı tutumuyla uyumlu hareket ettiği gerçeğidir. Senato kararının neredeyse oybirliği ile geçmesi bu uyumun ne kadar yüksek olduğunun bir göstergesi. Bu uyum ilişkisinin fitili içten içe yanmakla beraber ateşin ortaya çıkması büyük ölçüde son üç ayda söz konusu oldu.
Normalde Fransa'nın AB Konseyi üzerinden dolaylı rol oynadığı Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki müzakereler en son 31 Ağustos'ta AB Konseyi Başkanı Michel'in ev sahipliğinde Brüksel'de gerçekleştirilmiş ve belirli bir mesafeye gelinmişti. Buna rağmen eylül ayında Azerbaycan ile Ermenistan arasında çatışmalar yaşanınca Macron yönetimi, konuyu acilen Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin gündemine götürdü. Prag zirvesinde taraflara eşit mesafede yaklaşacak görüntüsü vermesine rağmen, zirveden bir hafta sonra yaptığı açıklamalarda, Ermenistan'ı önceleyen ve Azerbaycan'ı suçlayan bir tutum takındı.
Dışarıdan bakıldığında, Macron yönetiminin Azerbaycan'a karşı agresifleşen bu tutumu Fransa'nın Güney Kafkasya'da marjinal bir aktör haline geldiğinin ve yeniden etkili bir aktör olamayacağının teyidi olarak yorumlanabilir. Farklı bir perspektiften de Fransa'nın yeniden etkili bir aktör haline gelmek için taktik değiştirdiği ve Azerbaycan üzerinde daha fazla baskı oluşturarak bir konum elde etmeyi amaçladığı söylenebilir.
Frankafon Zirvesi ve Güney Kafkasya arasında zoraki ilişki
Fransız Dışişleri Bakanı'nın girişimlerine rağmen Paris-Erivan yönetimlerinin istediği taslak kabul edilmedi ve Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov'un ifadesiyle "yüzde 95'i değişti". Taslak sonuç bildirisinin değişiminde ise iki faktör rol oynadı. Bunlardan birincisi Azerbaycan'ın yürüttüğü etkili diplomasi ve özellikle Bağlantısızlar Hareketi dönem başkanı sıfatıyla yaptığı girişimler. Zira Frankofon Örgütü'nün üyeleri büyük ölçüde Bağlantısızlar Hareketi üyesiydi. İkinci faktör ise Türkiye'nin etkili sonuçlar üreten Afrika politikası oldu. Nitekim Frankofon Örgütü'nün üyelerinin çoğu aynı zamanda Afrika'da yer alıyor ve Türkiye bu ülkeler nezdinde Azerbaycan lehine girişimlerde bulundu. Bunların sonucunda zirve sonuç bildirisi, Paris-Erivan yönetimlerinin istediği gibi çıkmadı.
Fransa'nın girişimleri nasıl sonuçlar verebilir?
Toparlamak gerekirse, Fransa'nın son dönemde attığı adımların iki amacı bulunuyor. Bunlardan birincisi mutat olan iç politik kaygılar nedeniyle ülkede bulunan ve İkinci Karabağ Savaşı sonrasında ortaya çıkan yeni jeopolitik realiteyi kabullenmekte zorlanan Ermeni diasporasını tatmin etme çabası. İkincisi ve daha ön planda olanı ise Macron yönetiminin, ilk döneminde karşılaştığı engeller nedeniyle bir türlü ulaşamadığı ve yeni dönemde yine çabaladığı bir başarı hikayesine ihtiyaç duyması ve bu vesileyle Güney Kafkasya'da yeniden etkili bir aktör olma isteği.
Açıkçası, Macron'un bu isteğinin gerçekleşmesi zor görünüyor, çünkü bölge dışı aktörlerin eskisi gibi bölge politikalarına nüfuz etmesinin önünde önemli bir engel var: Giderek güçlenen ve meydan okunması zorlaşan Türkiye ile Azerbaycan arasındaki iş birliği. Öte yandan Fransa'nın son dönem politikalarının Paşinyan yönetimine cesaret verdiği de açık ve bu nedenle ikili müzakere sürecinin olumsuz etkilenme ihtimali de bulunuyor. Bu durum Güney Kafkasya'da kalıcı barışın ortaya çıkmasını geciktirici bir faktör olarak değerlendirilebilse de süreci ve özellikle jeopolitik dengeleri köklü bir şekilde etkilemesi oldukça zor. Kaldı ki Fransa'nın bu tavrı, Ukrayna Savaşı'nın ortaya çıkardığı sonuçlar ve Avrupa'nın enerji ihtiyacının artmış olduğu bir dönemde ikame edici bir enerji kaynağı olarak ön plana çıkan Azerbaycan dikkate alındığında zamanlama açısından da çok anlamlı değil. Fransa'nın bu tavrının devam etmesi halinde Azerbaycan'ın Macron yönetimine daha etkili bir tepki verme olasılığı da yüksek.
[AA, 28 Kasım 2022].
