11 Kasım 2026'da Antalya'da, COP31 Liderler Zirvesi'nin orman etkinliğinde Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı, Entegre Yangın Yönetimi Antalya Eylem Planı'nı başlattıklarını duyurdu. Beş gün sonra, 16 Kasım'da plan COP31'in Mavi Bölgesi'nde düzenlenen üst düzey bir diyalogda resmen tanıtıldı. Bakan Yumaklı lansmanda, Liderler Zirvesi'nde duyurdukları planı ortaklarıyla birlikte uygulama aşamasına getirmek için bir araya geldiklerini söyledi.
Planın arka planında büyüyen bir sorun var. FAO'nun aktardığına göre 2007-2019 arasında dünyada her yıl ortalama 261 milyon hektar alan yangından etkilendi ve bunun yarıya yakını ormandı. COP31 Liderler Zirvesi orman etkinliğinin konsept notuna göre 2025'te küresel ağaç örtüsü kaybının yüzde 42'si yangınlardan kaynaklandı. Bakan Yumaklı'nın lansmandaki ifadesiyle orman yangınları artık mevsimlik ve yerel bir sorun değildir. Bu yazıda planın ne olduğu, hangi süreçten geldiği ve mevcut yapılarla ilişkisi tanıtılmakta, ardından planın bundan sonraki adımlarına değinilmektedir.
Antalya Eylem Planı Nedir?
Bakan Yumaklı'nın 11 Kasım'daki açıklamasına göre plan Türkiye'nin öncülüğünde; Brezilya, Kore Cumhuriyeti, BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve Orman ve İklim Liderleri Ortaklığı'nın işbirliğiyle hazırlandı. FAO'nun COP31 etkinlik programı ise planı Türkiye, Brezilya ve Kore hükümetlerinin, Küresel Yangın Yönetimi Merkezi (Global Fire Management Hub) ve Orman ve İklim Liderleri Ortaklığı ile birlikte başlattığı bir girişim olarak tanıtıyor. Plana katılım gönüllü olarak kurgulanmıştır. Bakan Yumaklı tüm ülkeleri ve ortakları plana katılmaya davet etmiş, planın küresel taahhütleri pratik işbirliğine, ortak bilgi birikimine ve sahada somut eyleme dönüştürmeyi amaçladığını söylemiştir.
Planın adındaki entegre yangın yönetimi, yangını önleme, hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarının tümünde ele alan bir yaklaşımdır. Kasım 2025'te Belém'de ilan edilen Entegre Yangın Yönetimi ve Yangın Direnci Eylem Çağrısı (Belém Çağrısı) bu yaklaşımı bilimi, politikayı, geleneksel bilgiyi ve modern teknolojileri birleştiren bütüncül bir yönetim anlayışı olarak tanımlıyor.
Planın hedefleri 16 Kasım'daki lansmanda açıklandı. Bakan Yumaklı'ya göre plan dört hedefe odaklanıyor. Bunlar sınır ötesi ortak müdahale kapasitesi, bilim, veri ve inovasyona dayalı erken uyarı, yerel yangın rejimlerine uygun peyzaj yönetimi ve restorasyon ile özellikle gelişmekte olan ülkeler için finansmana, kapasiteye ve teknolojiye erişimdir. Bakan aynı konuşmada, yangınları başladıktan sonra söndürmeye odaklanan anlayıştan yangınları başlamadan önlemeye odaklanan entegre bir yaklaşıma geçmek gerektiğini söyledi.
Kamuoyuna yansıyan açıklamalarda planın bütçesine, takvimine ya da takip mekanizmasına dair bir bilgi yer almıyor. Yeni başlatılan gönüllü bir plan için bu şaşırtıcı değildir. Ancak planın etkisini belirleyecek olan da bu henüz açıklanmamış unsurlardır.
Plan Hangi Süreçten Geliyor?
Antalya Eylem Planı bir günde ortaya çıkmadı. Türkiye, 20-22 Ekim 2025'te İstanbul'da BM Ormanlar Forumu'nu destekleyen bir ülke girişimi kapsamında orman yangınları üzerine uluslararası bir konferans düzenledi. Konferansın raporu (İstanbul Raporu), BM Ekonomik ve Sosyal Konseyi belgesi olarak yayımlandı. Rapora göre Brezilya'nın üzerinde çalıştığı Belém Çağrısı bu toplantıda katılımcılara sunuldu ve ülkeler Çağrı'yı lider düzeyinde desteklemeye davet edildi. Çağrı 6 Kasım 2025'te Belém İklim Zirvesi'nde, COP30 kapsamında ilan edildi. FAO'ya göre Çağrı'yı Eylül 2026 itibarıyla aralarında Türkiye'nin de bulunduğu 68 ülke ve dört uluslararası kuruluş desteklemektedir.
Belém Çağrısı 22 maddelik gönüllü bir çerçevedir. Söndürme merkezli yaklaşımlardan önlemeye dayalı stratejilere geçişi, sınır ötesi işbirliğini ve yerel aktörlerin güçlendirilmesini öngörüyor; FAO bünyesindeki Küresel Yangın Yönetimi Merkezi'nin güçlendirilmesini de istiyor. Aynı dönemin bir başka metni G7'den geldi. G7 liderleri Haziran 2025'te Kananaskis Orman Yangınları Şartı'nı kabul etti; aralarında Avustralya ve Kore'nin de bulunduğu beş ülke Şart'ı destekledi.
Bakan Yumaklı lansmanda Kananaskis Şartı'nı, İstanbul Raporu'nu ve Belém Çağrısı'nı bu ivmenin dönüm noktaları arasında saydı. Bakan'ın ifadesiyle bu metinlerin hepsi aynı mesajı veriyor: "Çözümler elimizde, ancak yaklaşımlarımız hâlâ parçalı." Bakan Yumaklı planı, Belém'de verilen sözün Antalya'da eyleme dönüştürülmesi olarak sundu. Bir diğer ifadeyle Antalya Eylem Planı, mevcut taahhütleri uygulamaya bağlama girişimi olarak tanıtılmaktadır.
Planın COP31'deki Yeri
Türkiye konferansa Antalya'da ev sahipliği yapıyor ve COP Başkanlığını üstleniyor. Planın COP31'deki yeri, konferansta Türkiye ile Avustralya arasındaki iş bölümüyle birlikte okunmalıdır. Avustralya hükümetinin Kasım 2025'teki açıklamasına göre müzakerelerde münhasır yetki (exclusive authority) Avustralya'dadır. Aynı açıklamada, müzakere dışındaki gönüllü girişimleri kapsayan eylem gündeminin (action agenda) güçlendirileceği ve bu gündemin öncülerinin Türkiye ile birlikte belirleneceği de yer alıyor. Açıklamaya göre COP31 Eylem Gündeminden Türkiye sorumludur. Bağlayıcı olmayan ve gönüllü katılıma dayanan Antalya Eylem Planı bu alanda değerlendirilebilir. Bakan Yumaklı da 11 Kasım'da COP31'in ormanlar için bir taahhütler zirvesi olmanın ötesinde bir uygulama COP'u olmasını dilediğini söylemişti.
Plan, Türkiye'nin iklim diplomasisindeki köprü ülke söylemiyle de ilişkilendirilebilir. Vural ve Baysal (2026) SETA için yazdıkları Odak yazısında, resmî söylemin uzun süredir vurguladığı bu rolü ve Türkiye'nin farklı blokları buluşturma kapasitesini üç düzeyde ele alıyor. En alt düzeyde sınır aşan su, orman ve ekosistem anlaşmazlıklarında teknik kolaylaştırıcılık yer alıyor; yazarlara göre bu alanda veri uyumu ve ortak izleme protokolleri çözümün temel bileşenleridir. Yangın bir anlaşmazlık konusu değildir, ancak erken uyarı ve veri paylaşımı gibi benzer teknik araçlara dayanır. Belém Çağrısı yangın riskini bütün bölgeleri etkileyen ve hiçbir ülkenin tek başına üstesinden gelemeyeceği sınır aşan bir sorun olarak tanımlıyor. Bakan Yumaklı'nın Antalya'daki ifadesiyle, "Yangınlar sınır tanımaz. Çözüm de ortak olmak zorundadır."
Planın Mevcut Yapılarla İlişkisi
Plan boş bir alana gelmiyor. Planın ortaklarından Küresel Yangın Yönetimi Merkezi 2023'te kuruldu. Merkez'in çalışma alanları arasında bilgi ve veri paylaşımı, yangına dirençli topluluklar ile risk azaltma ve erken uyarı yer alıyor. Bu başlıklar planın hedefleriyle büyük ölçüde örtüşüyor. Planın Merkez'in yürüttüğü çalışmalara ne ekleyeceği, açıklanacak uygulama adımlarıyla belli olacaktır.
Plan, orman finansmanındaki gelişmelerle aynı etkinlikte duyuruldu. Bu etkinlikte Hollanda'nın Tropical Forest Forever Facility'ye (TFFF) 10 yıl içinde 500 milyon dolara kadar, hayırseverlik kuruluşlarının da toplam 88 milyon dolar [C1] katkı vereceği açıklandı. Brezilya'nın ilk kez 2023'te COP28'de gündeme getirdiği TFFF, tropik ormanlarını koruyan ülkelere hektar başına ödeme yapmayı amaçlıyor. Fonun yangınla doğrudan bir bağı var. Tasarım belgesine (Concept Note 3.1) göre yangınla bozulan her hektar, 35 hektarlık ödemenin kesilmesine yol açması öngörülüyor. Belém Çağrısı'nın 19. maddesi de uzun vadeli yangın direncinin yatırım mekanizmalarına dahil edilmesini isterken TFFF'yi örnek olarak anıyor. Ancak TFFF yalnızca gelişmekte olan ülkelerdeki tropik ve subtropik nemli ormanları kapsıyor ve uygun ülkeler listesinde Türkiye yer almıyor. Fon henüz ödeme de yapmıyor. İlk ödemeler 2028'den önce beklenmiyor ve orman bozulmasının nasıl izlenip cezalandırılacağı gibi kurallar hâlâ müzakere ediliyor. Dolayısıyla planın dördüncü hedefindeki finansmanın, özellikle Akdeniz ormanları için, hangi kaynaklardan sağlanacağı henüz açıklanmış değildir.
Türkiye'nin plan çerçevesinde paylaşabileceği deneyimler de var. Dünya Bankası ile 2024'te başlatılan 400 milyon dolarlık Türkiye İklime Dirençli Ormanlar Projesi (Türkiye Climate Resilient Forests Project), yangın riskinin en yüksek olduğu 14 ilde yangın yönetimini ve ormanların ve insanların yangına karşı direncini güçlendirmeyi amaçlıyor. Orman Genel Müdürlüğü'ne göre ORKÖY kapsamında 2025'te 10.830 orman köylüsü aileye 2,55 milyar TL destek sağlandı. Bakanlık verilerine göre orman yangın gönüllüsü sayısı 2021'de 13 binken 2026'da 142 bine çıktı; aynı verilere göre 2026'daki yangınların yüzde 86'sı insan kaynaklıydı.
Sonraki Adım Ne Olabilir?
Antalya Eylem Planı, İstanbul'da başlayıp Belém'den geçen bir sürecin Antalya'daki halkasıdır. Dört hedefi açıklanmış; bütçesi, takvimi ve takip mekanizması henüz açıklanmamıştır. Planın bundan sonraki seyrinde dört konu belirleyici olabilir.
İlki takiptir. Katılan ülkelerin ne taahhüt ettiğini ve hangi adımları attığını görünür kılacak bir raporlama düzeni, gönüllü bir plan için en somut sonraki adım olabilir. İkincisi finansmandır. Dördüncü hedefin hangi kaynaklarla hayata geçeceği ve TFFF'nin kapsamadığı Akdeniz ormanlarının bu tabloda nereye oturacağı henüz belli değildir. Üçüncüsü yerel topluluklardır. Bakan Yumaklı 11 Kasım'da 2030 orman hedefi için saydığı üç öncelikten birini orman köylülerine ve yerel topluluklara ayırmış, bu kesimlerin geçim kaynakları desteklenmeden ormanların sürdürülebilir biçimde korunamayacağını söylemişti. Bu öncelik, planın peyzaj yönetimi ve restorasyon hedefinin uygulamasında somut bir karşılık bulabilir.
Dördüncü konu sağlıktır. İstanbul Raporu yangın kaynaklı hava kirliliğinin büyük ölçekte erken ölümlere yol açtığını, Belém Çağrısı da yangınların sağlık ve hava kalitesi için ciddi riskler oluşturduğunu kaydediyor. Akdeniz havzasında yangın dumanının sınır aşan sağlık etkilerini konu edinen ve havzanın tüm kıyıdaşlarını kapsayan bağlayıcı bir ortak izleme ve erken uyarı rejimi bulunmuyor. Planın erken uyarı hedefi duman ve hava kalitesini de kapsayacak biçimde genişletilirse, gönüllü bir çerçevede de olsa bu boşluğu ele almak için bir başlangıç olabilir. Türkiye'nin COP Başkanlığı döneminde bu konularda atılacak adımlar, planın uygulama aşamasına taşınmasında belirleyici olacaktır.
